“Hər bir xalqı onun mədəniyyəti ilə tanıyırlar”. Norveçin Stavanger şəhərində yaşayan, “Azərbaycan-Norveç lüğəti”nin müəllifi İrec İsmayıl belə deyir.

Urmiya şəhərindən olan İrec İsmayıl təhsilini Norveçdə davam etdirərək Stavanger Universitetini bakalavr və magistr dərəcələri ilə bitirib. Daha sonra Böyük Britaniyanın Heriot-Vatt Universitetində magistratura təhsili alıb. Müxtəlif illərdə Norveçin neft şirkətində mühəndis və rəhbər vəzifələrində çalışıb.

İrec İsmayıl uzun illərdir bədii tərcümə, elmi tədqiqat və leksikoqrafiya ilə məşğul olur. Bu sahədəki fəaliyyətinə görə ona fəxri elmlər doktoru adı verilib. Uzun illər davam edən bu fəaliyyətin nəticələrindən biri də “Azərbaycan-Norveç lüğəti” olub.

O, AZƏRTAC-a müsahibəsində ilk “Azərbaycan-Norveç lüğəti” üzərində iş, milli kimliyin qorunmasında dilin əhəmiyyəti və Norveçdəki fəaliyyəti barədə danışıb.

- İrec müəllim, sizi “Azərbaycan-Norveç lüğəti” hazırlamağa nə sövq etdi və sizcə, belə bir nəşrə nə üçün ehtiyac yarandı?

- Norveçdə yaşayan azərbaycanlıların sayının artması, eləcə də iki ölkə arasında əlaqələrin genişlənməsi belə bir lüğətə ciddi ehtiyac olduğunu göstərdi. Düşündüm ki, azərbaycanlılara Norveç dilini öyrənməkdə kömək edəcək, norveçlilərə isə Azərbaycan dili haqqında ilkin təsəvvür yaradacaq bir vəsait hazırlamaq faydalı olardı. Əsas motivlərdən biri də indiyədək “Azərbaycan-Norveç lüğəti”nin olmaması idi. Buna görə də bu ilk addımı atmaq mənim üçün xüsusilə vacib idi.

Hesab edirəm ki, dil yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də xalqın tarixinin, dünyagörüşünün və mədəni yaddaşının qorunmasının ən mühüm vasitələrindən biridir. Buna görə də iki dil və mədəniyyət arasında belə bir körpünün yaradılması hər iki tərəf üçün əhəmiyyətlidir. Bundan əlavə, xaricdə yaşayan insan üçün doğma dilini qorumaq və eyni zamanda, yaşadığı ölkənin cəmiyyətini bu dillə tanış etmək xüsusilə vacibdir. Bu baxımdan lüğət yalnız dillərin öyrənilməsinə deyil, həm də azərbaycanlılarla norveçlilər arasında daha dərin qarşılıqlı anlaşmanın yaranmasına töhfə verə bilər.

- Lüğət üzərində iş nə qədər davam etdi və nəticədə lüğətə neçə söz daxil edildi?

- Lüğətin hazırlanması kifayət qədər çox vaxt və diqqət tələb etdi. Əslində, iş mənim düşündüyümdən də uzun çəkdi. Sözlərin seçilməsi, onların dəqiq qarşılıqlarının müəyyənləşdirilməsi, törəmə formalarının nəzərdən keçirilməsi və materialın sistemləşdirilməsi mərhələli şəkildə həyata keçirildi.

Ümumilikdə lüğətə 25 min əsas söz və törəmə forma daxil edilib. Birinci nəşr üçün bu həcm məqsədyönlü şəkildə seçilib. Mənim əsas məqsədim sözlərin sayını artırmaqdan daha çox seçilmiş söz və ifadələr üçün mümkün qədər dəqiq qarşılıqlar tapmaq olub.

- Lüğəti hazırlayarkən sözlərin qarşılığını tapmaqda hansı çətinlik oldu? Xüsusilə çətin olan söz və ya ifadələrlə rastlaşdınızmı?

- Bəli, belə çətinliklər yaranırdı. İki dil yalnız lüğət tərkibinə görə deyil, fikirlərin ifadə xüsusiyyətlərinə görə də fərqlənir. Bəzi sözlərin mənasını digər dildə bir sözlə tam ifadə etmək mümkün deyil. Törəmə formalar, məna çalarları, eləcə də mənası kontekstdən asılı olaraq dəyişən ifadələr xüsusi diqqət tələb edirdi.

Belə hallarda məqsədim hərfi tərcümə deyil, mənaca ən dəqiq qarşılığı tapmaq olub. Bu iş bir daha göstərdi ki, leksikoqrafiya yalnız sözlərin siyahısını tərtib etmək deyil, həm də iki dilin xüsusiyyətlərinin müqayisəli şəkildə öyrənilməsidir.

- Bu layihə üzərində işi davam etdirməyi planlaşdırırsınızmı? Gələcəkdə lüğətin elektron versiyasının hazırlanması nəzərdə tutulurmu?

- Bəli, bu istiqamətdə işi davam etdirmək niyyətindəyəm. Hazırkı nəşri daha əhatəli “Azərbaycan-Norveç lüğəti”nin yaradılması yolunda ilk mərhələ hesab edirəm. Gələcəkdə onun lüğət tərkibini genişləndirmək, daha çox törəmə forma, ifadə və onların işlənməsinə dair nümunələr daxil etmək istərdim.

Hesab edirəm ki, lüğətin elektron versiyasının yaradılması da çox faydalıdır. Bu gün insanlar, xüsusilə gənclər, dil materiallarından elektron formatda getdikcə daha çox istifadə edirlər. Belə versiya daha geniş auditoriyanı əhatə etməyə və Norveçdə Azərbaycan dilinin populyarlaşdırılmasına və öyrənilməsinə töhfə verəcək. Ümid edirəm ki, hazırkı nəşr gələcək iş üçün əsas olacaq və zaman keçdikcə lüğət genişləndiriləcək və təkmilləşdiriləcək.

- “Azərbaycan-Norveç lüğəti” sizin ilk işiniz deyil. Əvvəllər hansı kitabları nəşr etdirmisiniz və hazırda hansı layihə üzərində işləyirsiniz?

- Bundan əvvəl ABŞ-də “Müasir Azərbaycan nəsri” və “Müasir Azərbaycan qadın nəsri” antologiyalarını hazırlayıb nəşr etdirmişəm, Bakıda isə “Güney Azərbaycan nəsri” antologiyasını, həmçinin “Ana dili - milli varlığın təməli” və “Yeni dünya nizamı və Cənubi Azərbaycan problemi” adlı məqalələr toplularını çap etdirmişəm. “Müasir Azərbaycan nəsri” antologiyası müxtəlif redaktələrdə iki dəfə nəşr olunub.

Hazırda “Cənubi Azərbaycan problemi və Türk dünyası” adlı elmi məqalələr toplusunu nəşrə hazırlayıram. Burada Cənubi Azərbaycan məsələsinə Türk dünyasının tarixi, siyasi, mədəni və mənəvi birliyi kontekstində xüsusi diqqət yetirilir. Tədqiqatlarımda Cənubi Azərbaycanın xüsusi yer tutması tamamilə təbiidir. Mən Azərbaycanı vahid bir bütöv kimi qəbul edir və onu Türk dünyasının bir hissəsi kimi nəzərdən keçirməyin düzgün olduğunu hesab edirəm.

- Sonda daha bir mövzuya toxunmaq istərdim. Bilirəm ki, Norveçdəki Azərbaycan diasporunun fəaliyyətində fəal iştirak edirsiniz. Bu işdə hansı vəzifələri daha vacib hesab edirsiniz?

- Bizim əsas məqsədimiz Norveçdə yaşayan azərbaycanlıları birləşdirmək, milli və mənəvi dəyərlərimizi qorumaq, eləcə də Norveç cəmiyyətini Azərbaycanın zəngin tarixi, mədəniyyəti, adət-ənənələri ilə tanış etməkdir. Lakin diasporun fəaliyyəti yalnız soydaşlarımızın birləşdirilməsi deyil, həm də Azərbaycan kimliyinin qorunmasıdır.

İl ərzində müxtəlif mədəni proqramlar, görüşlər və tədbirlər keçiririk. Milli bayramlara xüsusi diqqət yetirir, Novruzu, 8 Noyabr - Zəfər Gününü qeyd edirik. Həmçinin 20 Yanvar faciəsi və Xocalı faciəsi də daxil olmaqla, əlamətdar tarixlərə həsr olunmuş tədbirlər keçirir, həlak olanların xatirəsini yad edirik. Milli bayramları və əlamətdar tarixləri Azərbaycandan uzaqda qeyd edərkən uşaqlarımızı xalqımızın tarixi, mədəniyyəti, milli və mənəvi dəyərləri ilə yaxından tanış etməyə çalışırıq. Norveçdə böyüyən gənc nəslin öz köklərini bilməsi və Azərbaycanla əlaqəsini qoruyub saxlaması bizim üçün vacibdir.

Vətəndən kənarda yaşayan hər bir insanın mənəvi borcu tərk etdiyi ölkəni unutmamaq, onunla əlaqəni qoruyub saxlamaq və gənc nəsli də bu ruhda tərbiyə etməkdir.

Beynəlxalq uğura imza atan balaca zəka sahibi

Sumqayıt şəhər 33 nömrəli tam orta məktəbin 3-cü sinif şagirdi Vəli Əliyev beynəlxalq səviyyəli qlobal olimpiadada uğurlu nəticə göstərərək qızıl medala layiq görülüb. Kiçik yaşına baxmayaraq, yüksək bilik və bacarığı, məqsədyönlülüyü və əzmkarlığı ilə seçilən Vəli bu uğuru ilə həm məktəbini, həm də Sumqayıt şəhərini layiqincə təmsil edib.
Onun qazandığı qızıl medal müəllimləri, valideynləri və məktəb kollektivi tərəfindən böyük sevinc hissi ilə qarşılanıb. Bu nailiyyət bir daha sübut edir ki, Azərbaycan məktəblərində təhsil alan şagirdlər beynəlxalq arenada da yüksək nəticələr əldə etmək potensialına malikdirlər.
Uğurunun sirri, gələcək planları və olimpiada təcrübəsi haqqında daha ətraflı məlumat almaq üçün Vəli Əliyevlə həmsöhbət olduq.

“Bu qalibiyyət mənim üçün ilk deyildi, amma yenə də çox sevindim”
– Vəli, qlobal olimpiadada qızıl medal qazandığını eşidəndə ilk reaksiyan necə oldu?
– Bu qalibiyyət mənim üçün ilk uğur deyildi. Daha əvvəl də müxtəlif yarışlarda iştirak etmiş və mükafatlar qazanmışam. Amma qızıl medal qazandığımı eşidəndə yenə də çox sevindim. Əziyyətimin bəhrəsini görmək mənə böyük xoşbəxtlik hissi yaşatdı. Həm özüm, həm də ailəm üçün çox qürurverici an idi.
– Olimpiadaya hazırlıq prosesində gündə neçə saat məşğul olurdun?
– Olimpiadaya hazırlaşarkən hər gün təxminən 1-2 saat məşğul olurdum. Vaxtımı düzgün bölüşdürməyə çalışırdım. Dərslərimlə yanaşı, əlavə tapşırıqlar həll edir, məntiqi düşüncəni inkişaf etdirən çalışmalar üzərində işləyirdim. Daim çalışmaq və nizam-intizamlı olmaq uğur qazanmağımda mühüm rol oynadı.
– Yarışda ən çətin hesab etdiyin tapşırıq hansı idi?
– Açığı, yarış zamanı qarşıma çıxan tapşırıqlar mənə çox çətin görünmədi. Çünki hazırlıq mərhələsində müxtəlif tipli suallar üzərində işlədiyim üçün özümü kifayət qədər hazır hiss edirdim. Buna görə də tapşırıqları rahatlıqla yerinə yetirə bildim.
– Bu uğuru qazanmağında sənə ən çox kim dəstək olub?
– Mənə ən böyük dəstəyi anam göstərib. O, hər zaman yanımda olub, mənə inanıb və motivasiya verib. Uğur qazanmağım üçün daim mənə kömək edib. Buna görə ona çox təşəkkür edirəm.
– Məktəbdə ən sevdiyin fənn hansıdır və niyə?
– Ən çox riyaziyyat fənnini sevirəm. Riyaziyyatda məsələ həll etməyi, düşünməyi və müxtəlif üsullarla düzgün cavabı tapmağı xoşlayıram. Bu fənn məntiqi düşüncə qabiliyyətimi inkişaf etdirir və mənə maraqlı gəlir.
– Gələcəkdə hansı peşənin sahibi olmaq istəyirsən?
– Gələcəkdə hüquqşünas olmaq istəyirəm. İnsanlara kömək etmək, onların hüquqlarını müdafiə etmək və cəmiyyət üçün faydalı bir insan olmaq arzusundayam.
– Olimpiadada iştirak edən digər şagirdlərlə rəqabət aparmaq sənə nə öyrətdi?
– Bu yarış mənə daha diqqətli olmağın vacibliyini öyrətdi. Həmçinin başa düşdüm ki, uğur qazanmaq üçün çalışmaq və özünə inanmaq lazımdır. Digər iştirakçılarla rəqabət mənə yeni təcrübələr qazandırdı və özümü daha da inkişaf etdirməyə kömək etdi.
– Sənin kimi uğur qazanmaq istəyən şagirdlərə hansı məsləhəti verərdin?
– İlk növbədə, diqqətli olsunlar və çox çalışsınlar. Əgər hansısa yarışda qalib gələ bilməsələr belə, ruhdan düşməsinlər. Uğur qazanmaq üçün səbirli olmaq lazımdır. Həmçinin məntiq kitablarından çoxlu tapşırıqlar həll etmələrini tövsiyə edərdim. Bu, düşünmə qabiliyyətini inkişaf etdirir və yarışlarda daha yaxşı nəticə əldə etməyə kömək edir.
– Bu qələbəni kimə həsr edirsən?
– Bu qələbəni xalama həsr edirəm. O da hər zaman mənə dəstək olub, uğurlarıma sevinib və mənə inanıb.
– Qarşıdakı illərdə hansı yeni hədəflərə çatmaq istəyirsən?
– Gələcəkdə daha çox olimpiada və yarışlarda iştirak etmək istəyirəm. Ən böyük məqsədim qazandığım medal və diplomların sayını artırmaq, ölkəmi beynəlxalq yarışlarda daha uğurla təmsil etməkdir. Bunun üçün bundan sonra da çox çalışacağam.
Uğurların davamı diləyi ilə...
Vəli Əliyevin qazandığı qızıl medal təkcə onun şəxsi uğuru deyil, həm də Azərbaycan məktəblilərinin beynəlxalq səviyyədə əldə etdiyi nailiyyətlərin növbəti göstəricisidir. Balaca yaşında böyük uğura imza atan Vəli Əliyevə gələcək yarışlarda yeni qələbələr, daha böyük zirvələr və uğurlu gələcək arzulayırıq.

Söhbətləşdi: Elşən Yəhyayev

 
Bu gün Ümummilli lideri Heydər Əliyevin anadan olmasının 103-cü ildönümüdür.

Məhz bu səbəbdən Heydər Əliyevin dayısı qızı, “Modern ailə və inkişaf” İctimai Birliyinin sədri, Respublika YAP Veteranlar Şurasının üzvü Zərifə Quliyevanı redaksiyamıza qonaq edib, həmsöhbət olduq.

Zərifə xanımla müsahibəni təqdim edirik:

— Zərifə xanım, əvvəlcə sizi daha yaxından tanıyaq. Koreya Şərq Təbabəti Klinikasında çalışırdınız. Hazırda da həkim kimi çalışırsınız?

— 12 il Koreya Şərq Təbabəti Klinikasında baş həkim olmuşam. Mən hazırda yazıçı-publisist kimi fəaliyyət göstərirəm. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüyəm. Uzun illərdir kitablar yazıram. İndiyə qədər səkkiz bədii kitabım çap olunub.

44 günlük Vətən müharibəsindən sonra düşündüm ki, bu tarixi hadisələri gələcək nəsillərə çatdırmaq lazımdır. Buna görə də Heydər Əliyevin 100 illiyinə həsr olunmuş kitab yazdım. Kitab həm Azərbaycanda, həm də xaricdə böyük maraqla qarşılandı.

Daha sonra Vətən müharibəsi və şəhidlərimiz haqqında kitablar yazdım. Şəhid ailələri və qazilərlə daim görüşür, onların yanında olmağa çalışıram.

Şəhid ailələrini Şuşaya, Ağdama və Xankəndiyə aparmışıq. Onlar övladlarının uğrunda can verdiyi torpaqları görəndə həm kövrəlirdilər, həm də qürur hissi keçirirdilər.

— Heydər Əliyevi yaxından tanıyan bir qohumu - dayısı qızı kimi necə xarakterizə edərdiniz?

— Heydər Əliyev Azərbaycanın qurucusu, memarı və xalqın qoruyucusudur. Belə bir dahi şəxsiyyəti Ulu Tanrı Azərbaycanın gələcəyi üçün yaratmışdı. Heydər Əliyev haqqında danışmaq hər bir insan üçün böyük şərəfdir. Çünki o, Azərbaycana sabitlik, inkişaf və gözəllik gətirib. Xalqımıza nəfəs, əmin-amanlıq və sakitlik bəxş edib.

Bu gün biz qürurla deyirik ki, suveren və müstəqil Azərbaycanda yaşayırıq. Amma bir zamanlar Azərbaycan çox ağır günlər yaşayırdı. Qardaş qırğını, faciələr və qarışıqlıq hökm sürürdü. 20 Yanvar faciəsi və Xocalı faciəsi xalqımızın başına mənfur qüvvələr tərəfindən gətirilmiş ağır müsibətlər idi. Biz həmin dövrlərin canlı şahidiyik, baş verənləri öz gözlərimizlə görmüşük.

20 Yanvar faciəsi zamanı xalq özünü dayaqsız və gücsüz hiss edirdi. Azərbaycan xalqı sanki atasız-anasız uşaq kimi idi. Məhz həmin vaxt Heydər Əliyevin çıxışı xalq üçün ümidə çevrildi. Məncə, bu sadəcə müsahibə deyildi, bir bəyanat idi. O, bütün dünyaya bəyan etdi ki, xalqının üstünə silahla gəliblər, torpaqlarımız işğal olunub, amma Azərbaycan xalqının heç kimin torpağında gözü yoxdur.

O dövrdə ordumuz zəif idi, ölkədə ciddi idarəetmə böhranı yaşanırdı. Təsadüfi rəhbərlər yalnız “kreslo davası” aparırdılar. Xalq başsız qalmışdı. Mən Yanvar faciəsində şəhidlərin dəfn mərasimlərinin canlı şahidi olmuşam. Heç bir rəhbər xalqın önünə çıxmırdı. Amma Heydər Əliyev səfirliyə gəlib o tarixi bəyanatı verdi və xalq hiss etdi ki, onun lideri, dayağı var.

— Heydər Əliyevlə hansı maraqlı xatirələriniz var?

— Ailəlikcə onlara tez-tez gedirdik. Heydər Əliyev işdən gec çıxırdı. Biz oraya ailə üzvü kimi gedirdik. Onunla daha çox atamın işi olurdu, çünki hərbçi idi və DTX-də çalışırdı. Onu deyə bilərəm ki, Heydər Əliyev olduqca zəhmli, dağ kimi bir adam idi. Ancaq onunla söhbət edəndə ürəyinin necə yumşaq olduğunu görmək olurdu. Onunla söhbət etdikdə sizinlə birlikdə gözü dola bilirdi.

Universiteti bitirəndə Zərifə Əliyeva çox istəyirdi ki, göz həkimi olum. Mən də “Yox, Zərifə xanım, mən göz həkimi kimi işləyə bilmərəm, əlimdən fəsadlar yaranar” dedim. O da “özün bilərsən, hansı istiqaməti istəyirsən seç” dedi. Bir gün görüşlərin birində söz düşdü, Heydər Əliyev dedi ki, bu qız gərək orqanda işləsin. Məhz bundan sonra tapşırdı, Nizami rayon partiya komitəsində şöbə müdiri təyin olundum. Bu gün də fəxr edirəm ki, Heydər Əliyev mənə belə yüksək qiymət verib.

Onu da deyim ki, 1969-cu ildə, hələ cənab Prezident İlham Əliyevin 8 yaşı olduğu bir dövrdə o, özünün ciddi xarakteri və çalışqanlığı ilə seçilirdi. Şıltaqlıq etmir, dərsləri ilə məşğul olurdu.

— Xalqın Heydər Əliyevi hakimiyyətə çağırdığı dövrə canlı şahidlik etmisiniz. O günləri bir də sizdən dinləmək istərdik…

— 1993-cü il hadisələri Azərbaycan üçün çox ağır və həlledici dövr idi. Ölkənin 20 faizi işğal altında idi, müharibə gedirdi. Bir tərəfdən “Sadval” hərəkatı, digər tərəfdən qondarma “Talış Respublikası”, digər tərəfdən isə müxtəlif silahlı qüvvələr ölkəni parçalamağa çalışırdı.

Belə bir vəziyyətdə xalq çox düzgün qərar verdi və Heydər Əliyevə üz tutdu. Çünki xalq anlayırdı ki, ölkəni bu ağır vəziyyətdən yalnız böyük təcrübəyə malik lider çıxara bilər.

Heydər Əliyev özü də deyirdi ki, ona vəzifə lazım deyil. O, xalqın çağırışı ilə Bakıya gəldi və ölkəni böyük təhlükədən xilas etdi. Heydər Əliyevdə ilahi bir varlıq vardı. Sanki o, bir peyğəmbər kimi Allah tərəfindən göndərilmişdi. Ən çətin anlarda o, Azərbaycan xalqının yanında olurdu.

— Heydər Əliyevin Sovet dövründəki fəaliyyəti haqqında nə deyə bilərsiniz?

— Heydər Əliyev bütün həyatı boyu Azərbaycan üçün çalışıb. Hələ Sovet dövründə Azərbaycana rəhbərlik etdiyi illərdə ölkənin inkişafı üçün böyük işlər görüb. 1960-cı illərin sonlarında Azərbaycanın iqtisadi vəziyyəti çox ağır idi. İnsanlar çörək növbəsinə dayanırdı. Mən bunların hamısını öz gözlərimlə görmüşəm.

Heydər Əliyev 1969-cu ildə hakimiyyətə gəldikdən sonra ölkədə böyük dəyişikliklər başladı. Sənaye inkişaf etdi, kənd təsərrüfatı dirçəldi, təhsil və səhiyyəyə xüsusi diqqət ayrıldı. O həmişə, hər yerdə azərbaycanlılara dəstək verirdi. O dövrdə kondisioner zavodu açılanda zavodun tamamilə Azərbaycanda fəaliyyət göstərməsinə nail oldu. Bu çox vacib bir məsələ idi. Beləliklə də, fayda bizə qalır, insanların iş imkanları artırdı.

O, hər zaman deyirdi: “Mən ömrümün sonuna qədər Azərbaycan xalqına xidmət edəcəyəm. Əgər mən bunu tamamlaya bilməsəm, mənim davamçılarım bu yolu davam etdirəcəklər.”

— Bəs Zərifə Əliyeva haqqında nə deyə bilərsiniz? Necə xatırlayırsınız?

— Zərifə xanım çox böyük alim və çox böyük insan idi. O, xalqın sağlamlığı üçün misilsiz xidmətlər göstərib. Bir zamanlar Azərbaycanda traxoma xəstəliyi geniş yayılmışdı və insanlar arasında korluğa səbəb olurdu. Zərifə xanım bu xəstəliyin aradan qaldırılması üçün böyük tədqiqatlar apardı, laboratoriyalar yaratdı və nəticədə bu xəstəlik demək olar ki, yox edildi.

O, Sovet İttifaqının ən nüfuzlu tibbi mükafatlarından biri olan Averbax mükafatına məhz buna görə layiq görülmüşdü. Zərifə Əliyeva təkcə alim deyildi, həm də çox qayğıkeş, humanist və yüksək mənəviyyata malik bir insan idi.

— Heydər Əliyevin ailə başçısı kimi xüsusiyyətləri barədə nə deyə bilərsiniz?

— Heydər Əliyev təkcə böyük dövlət xadimi deyil, həm də gözəl ailə başçısı idi. O, hər zaman ailəsinə bağlı insan olub. Deyirdi ki, onun ən böyük dayağı Zərifə xanımdır.

Bu gün biz həmin tərbiyənin nəticəsini İlham Əliyevin ailəsində də görürük. Ailə dəyərləri, milli-mənəvi prinsiplər qorunur və gələcək nəsillərə ötürülür.

— Azərbaycanın bu gününü necə qiymətləndirirsiniz?

— Bu gün Azərbaycanın müstəqil və güclü dövlət kimi inkişaf etməsinin əsasında Heydər Əliyevin siyasəti dayanır. Hazırda Prezident İlham Əliyev həmin siyasəti uğurla davam etdirir.

44 günlük Vətən müharibəsində əldə olunan Zəfər bunun ən böyük nümunəsidir. Prezident İlham Əliyev həm siyasi, həm də hərbi sahədə böyük qətiyyət nümayiş etdirdi. Xalq da dövlət başçısının ətrafında sıx birləşdi.

Hər bir kənd və şəhər azad olunanda xalq böyük sevinc yaşayırdı. Hamı səbirsizliklə Prezidentin çıxışlarını gözləyirdi. Bu Zəfər Azərbaycan tarixinin ən şərəfli səhifələrindən biridir.

Mehriban Əliyeva Azərbaycanın milli-mənəvi dəyərlərinin dünyada tanıdılması istiqamətində böyük işlər görür. Azərbaycanın mədəniyyətini, musiqisini və muğamını beynəlxalq səviyyədə təbliğ edir.

Leyla Əliyeva “Xocalıya ədalət” kampaniyası ilə Azərbaycan həqiqətlərini dünyaya çatdırır. Arzu Əliyeva isə mədəniyyət və kino sahəsində mühüm layihələr həyata keçirir.

Bu ailə hər zaman dövlət və xalq üçün çalışıb.

— Sonda nə demək istərdiniz?

— Qızlarımıza məsləhtim odur ki, Zərifə xanım Əliyevanı özlərinə kumir götürsünlər. Zərifə Əliyeva elə bir şəxsiyyətdir ki, onun saysız-hesabsız müsbət xüsusiyyətləri var. O, ideal bir insan nümunəsidir. Mən öz həyatımda onu həmişə ideal seçmişəm. Çünki həm gördüyü işlər, həm insanlarla münasibəti, həm də mənəvi dünyası hər bir qadın üçün örnəkdir.

İstəyərdim ki, xanımlarımız Zərifə Əliyevaın həyat yolundan nümunə götürsünlər. Onun ailədəki mövqeyi, ictimai fəaliyyəti, insanlara münasibəti, xəstələrə göstərdiyi qayğı – bütün bunlar örnəkdir. Cəmiyyətimizin belə nümunələrə ehtiyacı var.

Mən özüm də uzun illər onu idealım hesab etmişəm. Son dövrlərdə isə Mehriban Əliyevanın fəaliyyəti qadınlarımız üçün böyük örnəkdir. O, qadınlara geniş imkanlar açır, onların ictimai həyatda daha fəal iştirakına dəstək verir. Azərbaycanın mədəniyyətini və milli-mənəvi dəyərlərini dünyada layiqincə təmsil edir. Bu fəaliyyətlər gənclərimiz və xanımlarımız üçün böyük motivasiyadır.

Heydər Əliyev isə hər bir sahədə böyük məktəbdir. Onun həyat yolu, düşüncələri və çıxışları bu gün də insanlara yol göstərir. Hər cümləsində dərin məna var. “Mən fəxr edirəm ki, mən azərbaycanlıyam” fikri sadəcə bir cümlə deyil, böyük bir ideologiyadır. Bu çağırış insanları milli kimliyini sevməyə, ana dilini, milli-mənəvi dəyərlərini və Vətənini qorumağa səsləyir.

Vətən anlayışı bizim üçün müqəddəsdir. Ona görə də “ana Vətən”, “ana torpaq” deyirik. Çünki insan üçün ana necə əzizdirsə, torpaq da o qədər müqəddəsdir.

Heydər Əliyev ömrünün sonuna qədər Azərbaycan dövlətinə və xalqına xidmət etdi. Onun Azərbaycan haqqında söylədiyi fikirlər bu gün də xalqımızın yaddaşında yaşayır. O, Azərbaycan dövlətçiliyinin qorunması və inkişafı üçün misilsiz xidmətlər göstərmiş böyük liderdir.

Sumqayıt son illərdə idmanın müxtəlif sahələri üzrə əldə etdiyi uğurlarla diqqət mərkəzinə çevrilib. Xüsusilə bədii gimnastika sahəsində yetişən gənc istedadlar və onların beynəlxalq arenada qazandıqları nailiyyətlər şəhərin idman potensialının artdığını göstərir. Bu uğurların arxasında isə peşəkar məşqçilərin zəhməti, düzgün qurulan məşq sistemi və uşaqlara erkən yaşlardan verilən keyfiyyətli təlim dayanır.
Məhz belə məşqçilərdən biri də Avropa finalçısı, bir çox beynəlxalq yarışların qalibi, hazırda Sumqayıtda gənc gimnastların hazırlanması ilə məşğul olan Fatimə Qurbanovadır. O, həm şəxsi idman karyerasında qazandığı təcrübəni, həm də məşqçi kimi fəaliyyətində tətbiq etdiyi metodları ilə seçilir. Onun rəhbərliyi altında məşq edən gimnastlar artıq müxtəlif yarışlarda uğurlu nəticələr göstərərək gələcəyin perspektivli idmançıları kimi dəyərləndirilir.
Müsahibəmizdə Fatimə Qurbanova gündəlik məşq prosesindən, gənc gimnastların hazırlanmasında vacib məqamlardan, motivasiya üsullarından və yarışlara hazırlıq mərhələsinin incəliklərindən ətraflı danışır. Eyni zamanda o, şəxsi karyera yoluna nəzər salır, Avropa finalçısı olmağın ona qazandırdıqlarını bölüşür və Sumqayıt gimnastikasının gələcək inkişafı ilə bağlı planlarını açıqlayır.
– Gündəlik məşq proqramınız necə qurulur və gimnastlar neçə saat məşq edirlər?
Gündəlik məşq proqramımız sistemli şəkildə təşkil olunur. İlk olaraq bədənin tam hazır olması üçün isinmə və açılma hərəkətləri edilir. Daha sonra elastiklik, güc və koordinasiya üzərində işləyirik. Ardınca texniki elementlər və alətlərlə proqramlar məşq olunur. Sonda isə çıxışların tam icrası və bərpa məşqləri yer alır. Gimnastların məşq müddəti yaş və səviyyəyə görə dəyişir, lakin adətən gündə 3–4 saat davam edir.

– Gənc gimnastların hazırlanmasında ən çox hansı texniki elementlərə diqqət yetirirsiniz?
Gənc gimnastların hazırlanmasında əsas diqqət düzgün baza formalaşdırmağa yönəlir. Elastiklik, balans, koordinasiya və düzgün texnika ən vacib amillərdəndir. Xüsusilə şpaqat, körpü və əsas dönmə hərəkətləri üzərində intensiv işləyirik. Çünki möhkəm baza gələcək uğurun əsasını təşkil edir.

– Məşqlər zamanı uşaqların motivasiyasını yüksək saxlamaq üçün hansı üsullardan istifadə edirsiniz?
Uşaqların motivasiyasını qorumaq üçün məşqləri həm maraqlı, həm də öyrədici etməyə çalışırıq. Onları daim ruhlandırır, uğurlarını qeyd edir və səhvlərini düzgün şəkildə izah edirik. Bəzən kiçik oyun elementləri də əlavə edirik ki, məşq prosesi daha əyləncəli keçsin. Ən əsası isə onlara inandığımızı hiss etdirməkdir.

– Yarışlara hazırlıq dövründə məşq rejimində hansı dəyişikliklər edilir?
Bu dövrdə məşqlər daha planlı və məqsədyönlü olur. Proqramlar dəfələrlə təkrarlanır və hər bir detal üzərində diqqətlə işlənir. Dözümlülük və səhnə davranışı xüsusi olaraq inkişaf etdirilir. Yarışa yaxın günlərdə isə uşaqların yorulmaması üçün yüklənmə azaldılır və daha çox psixoloji hazırlığa üstünlük verilir.

– Fiziki hazırlıqla yanaşı, psixoloji hazırlıq məşqlərdə necə təmin olunur?
Psixoloji hazırlıq məşqlərin ayrılmaz hissəsidir. Uşaqlara özlərini sərbəst ifadə etməyi, səhvlərdən qorxmamağı və səhnədə özlərinə inanmağı öyrədirik. Onlarla fərdi söhbətlər aparılır və yarış vəziyyəti simulyasiya olunur ki, real anda özlərini daha rahat hiss etsinlər.

– Zədələrin qarşısını almaq üçün məşqlərdə hansı qaydalara əməl edirsiniz?
Təhlükəsizlik qaydalarına ciddi riayət olunur. Hər məşq mütləq isinmə ilə başlayır və düzgün texnika öyrədilir. Yüklənmə tədricən artırılır və hər bir gimnastın fiziki xüsusiyyətləri nəzərə alınır. Eyni zamanda bərpa prosesinə də xüsusi diqqət yetirilir.

– Bədii gimnastikaya marağınız necə yaranıb?
Bədii gimnastikaya marağım uşaqlıqdan yaranıb. Mən bu idman növünə 3 yaşımda başlamışam. Gimnastikanın zərifliyi, musiqi ilə uyğunluğu və estetik görünüşü məni çox cəlb edib. Zaman keçdikcə bu maraq daha da artdı və həyatımın ayrılmaz hissəsinə çevrildi.

– Avropa finalçısı olmaq karyeranızda hansı dəyişikliklərə səbəb oldu?
Bu nailiyyət mənə böyük təcrübə qazandırdı və özümə olan inamımı artırdı. Eyni zamanda yeni imkanlar yaratdı və daha böyük məqsədlərə doğru irəliləməyimə motivasiya verdi. Bununla yanaşı, məsuliyyətimi də artırdı.

– Beynəlxalq yarışlarda qazandığınız uğurlar arasında sizin üçün ən yaddaqalanı hansıdır?
Bütün uğurlarım mənim üçün dəyərlidir. Lakin xüsusilə ilk böyük nailiyyətim və final mərhələsinə yüksəlməyim yaddaşıma daha çox həkk olunub. Bu, uzunmüddətli zəhmətin nəticəsi idi və mənim üçün unudulmaz an olaraq qalır.

– Sumqayıt gimnastikasını inkişaf etdirmək üçün hansı planlarınız var?
Gələcək planlarımız arasında Sumqayıtda gimnastikanı daha da inkişaf etdirmək, daha çox istedadlı uşaqları cəlb etmək və onların peşəkar səviyyəyə yüksəlməsini təmin etmək var. Məqsədimiz güclü komanda formalaşdırmaq, beynəlxalq arenalarda uğurlar qazanmaq və ölkəmizi layiqincə təmsil etməkdir.

Qeyd: Bu müsahibə gənc gimnastların hazırlanması, idmançı psixologiyası və peşəkar uğura gedən yol haqqında dəyərli fikirləri əks etdirir.

 
Sumqayıtın gənc və istedadlı gimnastı Zeynəb Paşayeva növbəti uğuru ilə diqqət mərkəzinə düşüb. Milli Gimnastika Arenasında keçirilən ölkə birinciliyində, 2018-ci il təvəllüdlü gimnastlar arasında fərdi çoxnövçülük üzrə çıxış edən idmançımız möhtəşəm nəticə göstərərək ölkə üçüncüsü olub.

Bu uğur təkcə Zeynəb üçün deyil, bütün Sumqayıt üçün qürurvericidir. Qeyd edək ki, regionları təmsil edən komandalar arasında bu artıq ikinci belə nailiyyətdir. Məşqçi Fatimə Qurbanovanın rəhbərliyi ilə əldə olunan bu nəticə gələcək böyük uğurların xəbərçisi kimi qiymətləndirilir.

Zeynəb Paşayeva ilə qısa müsahibəni təqdim edirik:

– Gimnastikaya necə başlamısan? Səni bu idmana kim həvəsləndirib?
– Özüm televizorda gimnastika çıxışlarına baxıb həvəslənmişəm və bu sahəyə böyük marağım yaranıb. Daha sonra atam da məni dəstəkləyərək düzgün istiqamətə yönləndirib və gimnastikaya başlamağımda böyük rol oynayıb.

– İlk yarışını xatırlayırsan? O zaman nə hiss edirdin?
– İlk yarışım 2025-ci ildə Sumqayıtda olub. Həmin gün mənim üçün çox xüsusi idi. İlk dəfə belə böyük yarış mühitində idim. Çox həyəcanlı idim, amma eyni zamanda çıxış edəcəyim üçün çox sevinirdim və özümü sınamaq istəyirdim.

– Ölkə birinciliyində medal qazananda özünü necə hiss etdin?
– Yarışdan sonra çox sevindim. Sevincimi ilk olaraq məşqçimlə bölüşmək istədim. Qaçıb onun qucağına sarıldım. Bu an mənim üçün unudulmaz xatirələrdən biri oldu.

– Sənin üçün gimnastikanın ən çətin tərəfi nədir?
– Gimnastika mənə çətin gəlmir, çünki bu idman növünü çox sevirəm. Sevdiyim işi gördüyüm üçün məşqlərdən zövq alıram və hər gün daha da inkişaf etmək istəyirəm.

– Ən çox hansı hərəkəti və ya çıxışı sevirsən?
– Ən çox gürzlərlə etdiyim hərəkətləri sevirəm. Bu alətlə çıxışlar mənə daha maraqlı və dinamik gəlir. Özümü daha sərbəst hiss edirəm.

– Məşqlərdə ən çox nəyi xoşlayırsan?
– Ən çox şpaqata oturmağı və elastikliyimi artırmağı sevirəm. Hər dəfə daha yaxşı nəticə əldə etmək məni motivasiya edir.

– Yarışdan əvvəl həyəcanlanırsan? Həyəcanını necə idarə edirsən?
– Bəli, həyəcanlanıram. Amma məşqçimin verdiyi motivasiya sayəsində özümə inamım artır və həyəcanımı idarə edə bilirəm.

– Sənin ən böyük arzun nədir?
– Ən böyük arzum beynəlxalq arenalarda bayrağımızı dalğalandırmaq və Olimpiya çempionu olmaqdır. Gələcəkdə isə yaxşı məşqçi olmaq istəyirəm.

– Səni ən çox kim dəstəkləyir?
– Məşqçim mənim ən böyük dəstəkçimdir. O, həm öyrədir, həm də motivasiya verir və hər zaman yanımdadır.

– Sənin kimi gimnast olmaq istəyən uşaqlara nə məsləhət verərdin?
– Gimnastikaya marağı olan hər kəsə tövsiyə edirəm ki, bu idman növünə gəlsinlər. Burada həm inkişaf edir, həm də yeni dostlar qazanırlar.

Söhbətləşdi: Elşən Yəhyayev

Sumqayıt şəhərinin istedadlı şagirdlərindən biri olan 9-cu sinif şagirdi Kənan Vəlizadə artıq beynəlxalq arenada öz adını tanıtmağı bacarıb. Riyaziyyat, ingilis dili və məntiq sahəsində qazandığı uğurlar onun zəhmətinin və məqsədyönlülüyünün bariz nümunəsidir. Gənc yaşına baxmayaraq, müxtəlif ölkələrdə keçirilən nüfuzlu olimpiadalarda yüksək nəticələr göstərən Kənan həm də yaşıdlarına motivasiya verən nümunələrdəndir.
Onun uğur yolunu, düşüncələrini və gələcək planlarını daha yaxından öyrənmək üçün Kənan Vəlizadə ilə söhbətləşdik.

– Olimpiada və müsabiqələrə marağın necə başladı?
Mənim olimpiadalara marağım riyaziyyata və məntiqə olan sevgimdən qaynaqlanır. Uşaqlıqdan məntiqi məsələləri həll etməyi sevmişəm. Müəllimlərimin və ailəmin dəstəyi bu sahəyə daha ciddi yanaşmağıma səbəb oldu. Eyni zamanda, yeni biliklər əldə etmək və özümü sınamaq istəyi məni yarışlara yönəltdi.

– İlk olimpiada təcrübən necə olub?
İlk iştirak etdiyim beynəlxalq yarış Türkiyədə keçirilən IAMO olimpiadası idi və orada 3-cü yer qazandım. Bu nəticə mənim üçün böyük motivasiya oldu. İlk uğur mənə göstərdi ki, düzgün istiqamətdə irəliləyirəm və daha böyük nailiyyətlər əldə edə bilərəm.

– Uğurlarının sirri nədir?
Hazırlıq prosesində davamlı və planlı şəkildə çalışıram. Riyaziyyat və məntiq üzrə çətin tapşırıqları həll edir, səhvlərimi analiz edirəm. Öz üzərimdə işləməyi və yeni üsullar kəşf etməyi sevirəm. Həmçinin ingilis dilini inkişaf etdirmək mənim üçün çox vacibdir, çünki beynəlxalq yarışlarda bu böyük üstünlük yaradır.

– Məktəb və müəllim dəstəyi sənin üçün nə ifadə edir?
Sumqayıt şəhər 11 nömrəli məktəbdə təhsil almağım inkişafımda mühüm rol oynayır. Müəllimlərim hər zaman mənə dəstək olur, əlavə biliklər verir və məni motivasiya edirlər. Onların rolu uğurlarımda danılmazdır.

– Çətinliklərlə necə mübarizə aparırsan?
Ən çətin məqamlar qeyri-standart və uzun düşünmə tələb edən məsələlər olur. Belə hallarda səbirli davranıram, qısa fasilə verir və məsələyə yenidən yanaşıram. Lazım gəldikdə müəllimlərimdən kömək alıram və heç vaxt tez təslim olmuram.

– Boş vaxtlarını necə keçirirsən?
Boş vaxtlarımda kitab oxumağı çox sevirəm. Xüsusilə məntiqi və inkişafetdirici ədəbiyyata üstünlük verirəm. Həmçinin məntiqi məsələlər həll edir, bəzən isə startap ideyaları üzərində düşünürəm. Elm və innovasiya yönümlü yarışlarda iştirak etmək də maraq dairəmə daxildir.

– Sumqayıt təhsili haqqında fikrin nədir?
Düşünürəm ki, Sumqayıtda təhsil sahəsində inkişaf müşahidə olunur və şagirdlər üçün imkanlar genişlənir. Olimpiadalara hazırlıq üçün də müəyyən şərait var. Əsas məsələ bu imkanlardan düzgün və səmərəli istifadə etməkdir.

– Gələcək planların nələrdir?
Gələcəkdə riyaziyyat, texnologiya və innovasiya sahələrində böyük uğurlar əldə etmək istəyirəm. Özümü 5–10 ildən sonra beynəlxalq səviyyədə tanınan mütəxəssis və innovator kimi görürəm.

– Yaşıdlarına tövsiyən nədir?
Onlara tövsiyəm odur ki, özlərinə inansınlar və davamlı çalışsınlar. Çətinliklərdən çəkinməsinlər. Uğur səbir və zəhmət tələb edir. Hər gün öz üzərlərində işləmək çox vacibdir.

– Sənin üçün uğur nə deməkdir?
Mənim üçün uğur davamlı inkişaf etmək və qarşıya qoyulan məqsədlərə çatmaqdır. Bu yolda ən vacib amillər zəhmət, intizam və özünə inamdır.
Kənan Vəlizadənin uğur hekayəsi göstərir ki, məqsədyönlülük, zəhmət və düzgün istiqamət gənc yaşda belə böyük nailiyyətlərə aparır. Onun kimi gənclər Azərbaycanın gələcək intellektual potensialının formalaşmasında mühüm rol oynayır.

Söhbətləşdi:Elşən Yəhyayev

Dosye: Şair Əşrəf Veysəlli 1938-ci ildə Füzulinin Yuxarı Veysəlli kəndində anadan olub. Hərbi xidmətdən sonra Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutuna daxil olub. Təhsilini başa vurduqdan sonra Sumqayıtda işləməyə başlayıb, o vaxtdan da bu şəhərdə yaşayır. Ötən əsrin 50-ci illərindən ədəbi mühitdədir.

Evin tək oğlu olub Əşrəf Veysəlli. Ona görə də institutu bitirhabitirdə atası Füzulidən durub gəlib Bakıya ki, oğlum, şərqşünaslıq fakültəsini qurtaranların çoxu kimi nə badə xaricə filan gedəsən, sənə kənddə iş tapmışam, qayıt evimizə. İki seçim arasında qalan Əşrəf Veysəlli də heç vaxt doğma Parisindən kənara çıxa bilməyib dünyanı ancaq bənzərsiz romanları ilə gəzən Jül Vern kimi özünə üçüncü yol açır, o dövrdə yenicə təşəkkül tapan Sumqayıta üz tutur. Özü kimi gənc şəhərdə kök salır və bir şeir-söz adamı olaraq təkcə Sumqayıtın yox, bütöv Azərbaycanın ədəbi mühitində seçilir.

Beləcə ölkələri gəzə bilməsə də, taleyin acığına ömrün illərini gəzir.

Gəzir.

Gəzir.

Və gəlib çıxır 88 yaşına...

Hərdən belə də olur: ömür zamanla yox, məsafə ilə ölçülür. Bir də görürsən, ucqar bir kənddən çıxan sadə bir oğlan gəlib 88 yaşlı məntəqədə dayanır.

Biz də Sumqayıtdayıq. Əşrəf Veysəllinin evində. Gəlmişik görək şair ömrünün 88-ci zirvəsindən dünya necə görünür?

...masanın ütündəki kağız-qələmi göstərib soruşuram.

- Əşrəf müəllim, maşallah, deyəsən, bu yaşda da yazı-pozudan qalmırsınız.

- Əvvəlki kimi yaza bilmirəm. Gözlərim görmür, yazanda zülm çəkirəm. Böyüdücüm var, məcburən lupa ilə yazıram. O da məni boğaza yığır, əlimdən düşür.

- Nə əcəb kompüterdə yazmırsınız?

- Kompüterdə yox, telefonda yazıram.

- Mən elə bilirdim yalnız gənclər telefonda yazırlar.

- Şeir də yazıram, o biri yazıları da. “Ömürdən fraqmentlər” adlı böyük əsər yazmaq istəyirdim. Kağızda yazıb redaksiyaya göndərirəm, amma özümdə qalmır. Telefonda yazdıqlarım da bir də görürsən silinir. Əllə yazanda da görürsən ki, bir sətrin üstünə təzədən bir də yazıram. Gözüm görmür. Yazandan sonra oxuya bilmirəm. Şeir axı vəhylə gəlir. Çalışıram yaddaşımda saxlayım, sonra telefona köçürürəm.

Rəsul Rzanın Lenin haqqında yazdığı poema da böyük əsərdir

- Axırıncı yazdığınız şeir hansıdır?

- Şuşanı gedib gəzdik. Şuşa qalası haqqında yazdım. Üç bənddən ibarətdir. Dayan görüm yadımda qalıb?

Fikrə gedir.

Bu da Cıdır düzü... Dayan görüm necədir? Uçuş zolağı (astadan deyir). Nurlu kəhkəşandır yolu-yolağı... (Yadına salmağa çalışır) axırını deyirəm:

Nurlu kəhkəşandır yolu-yolağı,

Canlara dərmandır İsa bulağı.

Bu da Cıdır düzü, uçuş zolağı,

Möhtəşəm laynerdir Şuşa qalası.

- Aerodinamik bənzətmə də işlətmisiniz.

- Hərdən bir şeirə belə elementlər qatıram.

- Həmişə hecada yazmısınız?

- Əruzda da yazmışam, çox azdır, amma var.

- Nə əcəb sərbəstdə yazmamısınız?

- Sərbəstdə də yazmışam, düzdür, əzbər bilmirəm. Əsasən hecada yazmışam.

- Çünki sizin şeirə, ədəbiyyata gəldiyiniz dövrdə, bir tərəfdə Səməd Vurğun xətti var idi. Siz Səməd Vurğunu canlı görməmisiniz.

- Yox, görməmişəm.

- Bir tərəfdə də Rəsul Rza xətti var idi.

- Bəli.

- Özü də deyəsən Rəsul Rza Sumqayıt Poeziya klubunun fəxri sədri olub. Yəqin əlaqəniz varmış.

- Çox yaxşı əlaqələrimiz olub. Özü də mənim yaradıcılığım haqqında çox gözəl fikirlər deyib.

- Siz və o dövrün gəncləri Rəsul Rza yaradıcılığı haqqında nə fikirləşirdiniz?

- Rəsul Rza böyük sənətkar idi. Rəsulu heç kəs dana bilməz. Onun hətta Lenin haqqında yazdığı poema da sənətkarlıq baxımından böyük əsərdir.

- Bəs nə əcəb onun yolunu tutmadınız?

- Ürəyimə ən çox yatan heca vəzni idi. Ona görə hecada yazırdım.

- Deyirəm yəni Rəsul Rza ilə tez-tez görüşürdünüz, nə əcəb təsiri sizə keçməyib, Səməd Vurğun yolu tutmusunuz?

- Bizim Poeziya klubundakı görüşlərimizin hamısı Rəsul Rzanın iştirakı ilə keçirdi. Hər dəfə Sumqayıta gəlirdi. Ora Əli Kərim adını da mən təsdiq elətdirmişəm. Özündən demək olmasın, yoxsa, yaxın qoymurdular.

- Əli Kərim o zaman artıq vəfat etmişdi?

- Hə. Amma Sumqayıtda Poeziya klubunun yaradılması ideyası da Əli Kərimin olmuşdu. Onun Sumqayıtda əsəri oynanılırdı. Həmin vaxtı Əli Kərim Sumqayıtda Poeziya klubu yaratmağı, tədricən onun nəzdində Poeziya teatrı ərsəyə gətirməyi təklif etmişdi. Onun arzusunu gerçəkləşdirən şair Vaqif İbrahim oldu. Allah ona rəhmət eləsin. Bir əli Rəsul Rzanın, o bir əli Bəxtiyar Vahabzadənin qolunda idi. Onların dəstəyi ilə bu klubu yaratdı, mən də Əli Kərimin adının kluba verilməsi üçün çalışdım.

Erməni qadının şeirlərini tərcümə elədim, məni direktor qoydu

- Deməli, Rəsul Rzanın rəhbərliyi ilə burada poeziya gecələri keçirilirdi.

- Hə. Hətta bir yerdə şəkillərimiz də var.

- Əl altındadır? Baxardıq.

- Yox e. Heç bilmirəm haradadır. Kitablarım da dağınıq haldadır.

- Bu evi özünüz almısınız, ya dövlət verib?

- Dövlət verib o vaxtları.

- Neçənci ildə?

- Hardasa 83-cü ildə.

- Şair olduğunuza görə veriblər?

- Yox əşi, şairliyə görə heç nə verməyiblər. Özüm işləyib almışam, yəni növbəyə durmuşam, o vaxt dövlət verib. Hər şeyə görə şairliyə minnətdaram. Burda məni şairliyimə görə işə götürüblər. Mən Sumqayıta təzə gələndə işsiz qalmışdım. Mədəniyyət İdarəsinin də müdiri Tamara Rəsulova adlı bir erməni qadın idi. Atası azərbaycanlı idi. Azərbaycan Həmkarlar İttifaqının sədri Lidiya Xudatovna ilə ata ayrı, ana bir bacı idilər. Tamara rusca şeirlər yazırdı. Vaqif bir gün dedi ki, ay Əşrəf, özün də işsiz qalmısan, Tamaranın bir-iki kuplet şeirini tərcümə elə, görək nə olur. Mən də atüstü onun iki şeirini götürüb Azərbaycan dilinə çevirdim, heç xoşuma da gəlmirdi, day nağayraq.

- Hə də, erməniyə dayı de, işinin xətrinə. Siz xala demisiniz.

Gülüşürük.

- Hə. Məcburən. Tamara oxudu, dedi “Aşraf, spasibo”. Bundan sonra məni Şahmat klubuna direktor göndərdi (qəşş edir). Şahmat oynaya bilmirəm, a kişi. Şahmatdan, şaşkidən başım çıxmır. Nolsun! Bir şeirə görə mən oldum direktor.

- Nə qədər müddət işlədiniz?

- Bir il Şahmat klubunun direktoru oldum. Ondan sonra Poeziya klubunun direktoru oldum, sonra Şəhər Mədəniyyət Evinin direktoru oldum, sonra Sumqayıt Dram Teatrının direktoru oldum. Belə, pillə-pillə gəlmişəm.

- Sizin bioqrafiyanıza baxıram. İlk başdan yüksək vəzifələri tutmusunuz. Amma çoxunda da az qalmısınız, bir il, iki il.

- Az-az işləmişəm. Bilirsən niyə?

Almağım var, verməyim yox,

Vallah, məndən müdir olmaz.

Gülür.

- Orda korlamısız da.

- Gərək aldın, verəsən də. Zarafat bir qırağa, mənə evi də bu cür vəzifələrdə işləməyimə görə veriblər, o işlərdə işləməsəydim, mənə ev verməzdilər.

Xalq şairi adı almaq iddiasında deyiləm

- Elə mədəniyyət xadimləri də var ki, onlara dövlət şairliyinə görə ev, ad verir.

- Şairliyimə görə taleyimə çox minnətdaram. Əməkdar mədəniyyət işçisi adını mənə şairliyimə görə veriblər.

- Nə əcəb könlünüzdən Xalq şairi adını almaq keçmir?

- Mənə Prezidentin fərdi təqaüdünü də veriblər. Düzdür, Xalq şairi adı almaq iddiasında deyiləm, amma versələr, yox da demərəm.

- Əşrəf müəllim, Əli Kərimlə münasibətiniz necə olub?

- Əli Kərimlə yaxın dost olmuşuq. Mənim Əli Kərimə, onun balalarına şeirlərim də var. Rəhmətlik Orxana şeirim var. Paşa mənim burda qonağım olub.

Hamıdan gizliydi kədəri, qəmi

Asta danışardı, xəfif gülərdi.

Xətrinə dəysələr bənövşə kimi

Gedib kol dibində bitə bilərdi.

Əli Kərimə yazdığım şeirdir. Onunla çox yaxın olmuşuq. Elza xanımı da tanıyırdım, evlərinə gedirdim.

- Əşrəf müəllim, bu cür istedadlı şair idi, taleyi niyə belə bəxtsiz şəkildə yekunlaşdı?

- İçkiyə çox qurşandı, bir də ailəsində hiss olunmaz, kənardan bilinməyən narazılıq var idi. Hətta bir şeirində deyirdi ki, əgər məni qovsanız, bir gün övladlarımın toyuna çağırılmamış bir qoca gələr. Sözə bax e.

- Onun şeirində övladlarıyla vidalaşma ovqatı açıq-aydın duyulur. Sanki bu dünyadan tez köçəcəyini hiss edirmiş.

- Sən mənim qədrimi biləsən deyə,

Bu cavan yaşımda ölümmü indi?

Əli Kərimin şeiridir. Özü də o ömrünün son vaxtlarını Sumqayıtda keçirmişdi. Bura tez-tez gəlirdi.

Əli Kərim restoranda ermənilərlə dalaşdı ki, öz vətənimizdə də danışmağa qoymurlar

- Deyəsən, bir dəfə yoldaşı ilə dalaşıblar, qadın başını yarıbmış.

- Mən daha o dərinliyə getmirəm, amma xəstəxanada yatıb. “Vəsiyyət” şeirini də orada yazıb. Onun dəfnini də Rəsul Rza təşkil etmişdi.

Heyf çox içirdi. Bir dəfə soruşdum ki, nə alım? Dedi ölüm. Tez-tez təkrar edərdi ki, bəsləsən atlas olar tut yarpağından. O bekar qaldı, işsiz qaldı, sıxıntılar yaşadı. Bütün bunlar ona təsir elədi. Çox vaxt evdə tapılmırdı, bura qaçıb gəlirdi.

- Yəqin burda da onun şəninə xudmani məclislər qurulardı.

- Sumqayıtda bir “Bahar” restoranı vardı. Orada idik. Qonşu masada da ermənilər əyləşmişdilər. Bu ermənilər elə yüksəkdən danışırdılar ki, imkan vermirdilər söhbət edək. Birdən Əli qalxdı ayağa, qollarını çırmalayıb üstlərinə getdi, davaya girmək istədi, güclə sakitləşdirdik. Deyirdi, ermənilər öz vətənimizdə də bizi danışmağa qoymurlar. Əli bax, elə bir oğlan idi.

Yadıma gəlir, Zuğulbada gənc şairlərlə görüş keçirildi. Biz də ora gedəcəkdik. Yazıçılar İttifaqının qarşısındakı bağda gəzdiyimiz yerdə adını demirəm, bir Xalq şairi qarşımıza çıxdı. Əli tərəfə dönüb dedi ki, o nədir yazmısan, intellektual poeziya nədir? O vaxt intellektual poeziya termini təzə işlənirdi. Əli Kərim də “Azərbaycan gəncləri” qəzetində Camal Yusifzadənin şeirləri haqqında geniş məqalə yazmışdı.

- Camal da elə intellektual poeziyanın nümayəndəsi idi.

- Bəli, bəli, elədir. Xalq şairi Əliyə dedi ki, sabah Zuğulbada məruzəm var, orada səni tənqid edəcəm. Əli baxdı, baxdı, dedi, neynək, tənqid edərsiniz, cavabını alarsınız. Səhər gəldik, bu kişi qalxdı kürsüyə. Ən çox da Vaqif Səmədoğlunu tənqid elədi, həmin vaxt Vaqifin “Yoldan teleqramlar” adlı kitabı çıxmışdı. Təxminən iki-üç şeir parçası nümunə gətirmişdi ki, qabaq cərgələrdə oturmuş Anar birdən ayağa qalxıb dedi ki, Vaqifdə elə şeir yoxdur. “Nətər yanı yoxdur? Heyf, kitabı özümlə götürməmişəm, yoxsa sizə göstərərdim”, - Xalq şairi qeyzləndi. Anar kitabı cibindən çıxarıb ona uzatdı: “Buyur, göstər”. O da kitabı aldı, ora vərəqlədi, bura vərəqlədi, eynəyini taxdı, dedi, göstərərəm. Anar da israr etdi ki, burda göstər. Bu vaxt Əli Kərim ayağa qalxıb dedi ki, mən getdim, Əşrəf. Soruşdum, xeyir ola? Dedi, ə bu özünü ifşa etmək üçün bir ay hazırlaşıb, mən bunun nəyini biabır edəcəm? Nə isə, durdu getdi. Sonra gedib gördük otaqdadır. İçib, hazırdır. Və həmən gecə səhərə qədər bizə Aleksandr Blokun “Şairlər” şeirini oxuyub tərcümə elədi. Onda orda mən idim, Vaqif İbrahim idi, Füzulidən olan şair Kərəm Hətəmov idi.

- Anar, Elçin, Vaqif Səmədoğlu yox idi?

- Ordaydılar, amma bizim otaqda deyildilər.

- Belə çıxır, o dövrdə də hərənin öz dəstəsi varmış.

- Elədir.

- Bakıda böyümüş Vaqif, Anar, Elçin, Rüstəm-Maqsud İbrahimbəyov qardaşları kimi şair-yazıçıların sizin kimi rayondan gəlmiş şair-yazıçılarla münasibəti necə idi?

- Onlarla elə yaxın olmamışam. Mən yaxın olmuşam rəhmətlik Sərdar Əsədlə. Tanıyırsan?

- Bəli. İntihar eləmişdi.

- Elədi. Gözəl şair idi.

- O niyə intihar eləmişdi?

- Vallah, deyəsən onun da ailəsi ilə problemləri vardı.

- Özünü tüfənglə vurmuşdu.

- Hə. Böyük şair idi. Bax, onunla dostluq eləmişəm. Məmməd Arazla, Tofiq Bayramla yaxın olmuşuq.

- Yəni deməyim odur, şəhər şair-yazıçıları sizə yuxarıdan aşağı baxmırdılar?

- Yox, bizə elə baxmırdılar. Amma öz çevrələri vardı. O vaxtı aparıcı şairlər Xəlil Rza idi, Nəriman Həsənzadə idi, Tofiq Bayram idi - bunlar əsas sevilən şairlər idi.

Sənə deyim ki, ilk dəfə mənə qonorarı Anar yazıb. Bəlkə heç özünün də xəbəri yoxdur. Mən fars dilindən poema tərcümə etmişdim. Anar da onda radioda işləyirdi, həmən poemanı radioda verib mənə 77 manat qonorar yazmışdı.

O Xalq şairindən zəhləmiz gedirdi

- Əşrəf müəllim, bayaq adını çəkmədiyiniz Xalq şairi kim idi?

- Adını demək istəmirəm.

- Tarix üçün...

- Məmməd Rahim.

- Məmməd Rahim Müşfiqin əleyhinə də donos yazıbmış.

- Hə, elə bir şey var.

- Sizin ona münasibətiniz necə idi?

- Mənim onunla elə bir yaxınlığım olmayıb.

- Ədəbi mühiti nəzərdə tuturam.

- Pis baxırdıq.

- Deyirlər Mikayıl Müşfiqin evindəki axtarışda Məmməd Rahim də iştirak edib. Guya əlyazmalarını oğurlayıb, sonra o şeirləri öz adına çıxıb.

- Hətta deyirlər, “Leninqrad göylərində” də onun deyil.

- O dövrdə Müşfiqin şeirlərini oğurlaması söhbəti gəzirdi?

- Ondan zəhləmiz gedirdi. Münasibətimiz yaxşı deyildi.

- İnsafən “Saldı qara gözlərin neçə aşiqi bəndə” kimi yaxşı şeiri də var.

- O çox gözəl şeirdir. Sən deyirsən bir-iki gözəl şeiri də olmasın? Gərək Müşfiqə qarşı o hərəkətləri etməyəydi.

- Əşrəf müəllim, Sovet dövründə rejimə, status-kvoya qarşı çıxan şairlər var idimi? Çünki sovetlər dağılanda məlum oldu ki, bizdə sandıq ədəbiyyatı yox imiş.

- Yox idi, hə.

Kim danışıqda rusca söz işlədirdisə, Xəlil Rza cərimələyirdi

- Heç olmaya Sovet hökumətinə qarşı çıxan var idimi? Yazılanlar ayrı, siz axı bunun canlı şahidi olmusunuz.

- Xəlil Rza var idi. Onu sovet vaxtı Gəncə Pedaqoji İnstitutundan danışıqlarına görə işdən çıxarmışdılar. Amma Gəncə müəllimləri hər ay ianə toplayıb Xəlilə yollayırdılar ki, acından ölməsin, ailəsi dolansın. Xəlil Rza Lefortovo zindanına düşəndə mən ona şeir yazmışdım. Yoldaşı Firəngiz qara çörəyin içində aparıb ona çatdırmışdı.

Sağ ol, qardaşım Əşrəf,

Ağlatdı şeirin məni.

Qansız generalların,

Ağlamadım önündə.

Mənə cavab yazmışdı. Xəlil Rza böyük, üsyankar şair idi.

- Yəni elə Sovet dövründən üsyankar idi?

- Bəli. Onun beş qəpik məsələsi var idi. Kim danışıqda rusca söz işlədirdisə, 5 qəpik cərimələyirdi. Sonra da yığılan pula məclis qurulurdu. Mənim özüm də cərimə olunmuşam. Deyəsən “uje” demişdim.

- Rəhmətlik Oqtay Rzada da eyni xasiyyət vardı. Çexova Anton Çex deyirdi.

- Onunla çox yaxşı münasibətim olub, ürəyi dolu kişi idi.

- Xəlilin işdən çıxarılmağı neçənci illərə təsadüf edir?

- Təxminən altmışıncı illərə təsadüf edir.

- Xəlil Rza haqqında belə rəvayət də dolanır ki, özü ilə ehtiyat köynək gəzdirirmiş, alovlu çıxış edib köynəyini cıranda dəyişirmiş. Düzü mən inanmıram...

- Yox, köynəyini cırdığını görməmişəm. Şeir deyəndə əl-qolu ilə danışmağı vardı. Amma öz aramızdır, Xəlil Rzadakı ürəyə bax ki, oğlu şəhid olanda Firəngiz xanıma dedi ki, səni təbrik edirəm, oğlumuz azadlıq yolunda şəhid oldu. Kim edər bunu, hansı şair edər? Oğlunun dəfni zamanı Xəlil Rzanın çıxışına baxasan, əsl şairdir.

- Əşrəf müəllim, sirr deyil ki, yazıçı-şairlər arasında da qısqanclıqlar olur. Sizi elə gələn kimi ədəbi mühitə qəbul etdilər, yoxsa sınaqlar oldu?

- Mən ilk dəfə Yazıçılar İttifaqına gələndə orda Cəmil Əlibəylinin apardığı dərnək vardı. Mən onlara əsgərlikdən “Anama oxşayır bu torpaq mənim” adlı uzun bir poema gətirmişdim. Orda Cabir Novruz, Nəriman Həsənzadə, Xəlil Rza, Cəmil Əlibəyli bir sözlə qərara gəldilər ki, “Azərbaycan gəncləri” poemamı versin. Poemamı götürdülər. Məndə də bircə dənə nüsxə idi. Orda işləyən hörmətli şairlərimizdən biri bir həftə sonra mənə dedi ki, Əşrəf, poemanı itirmişik, təzəsini gətir. İnanırsan, 15 il acığımdan heç nə yazmadım. Öz-özümə dedim ki, ən fırıldaqçı adamlar elə yazıçıların içindəymiş. Yeganə nüsxəni gətirib verirəm, niyə itirirsən, niyə oğurladırsan?

- Kim idi əsəri itirən?

- Deməyəcəm. Bu saat da durur.

- Hə, bildim, deməyin.

- Yaxud şeir oxumuşam, Osman Sarıvəlli qayıdıb deyib ki, ayə, şair olsan, guya nolacaq? Bir gün Yazıçılar Birliyində Osman Sarıvəlligil oturmuşdular. Onlar üçün şeir oxuyurdum:

“Arazı ağlatmayın,

heç günaha batmayın,

Öz dərdi ilə nə edər,

Parçalanmış ürəyin

Qanıdır axır Araz”.

Bu vaxt Mehdi Hüseyn içəri girdi. Yazıçılar İttifaqının sədri oydu. Dedi, oğlum, ürəyin də heç bir o qədər qanı olar? Dedim o boyda ürəyin qanı da o qədər olar. Osmana baxdı, dedi Osman, aşıq olmağına aşıqdır. Ondan sonra mənim şeirlərimi çap etdilər.

Sumqayıta kim gəlibsə, məni axtarıb-tapıb

- Qazaxlılar sizi sıxışdırmaq istəyiblər.

- Yəqin.

- O dövrdə bir “Qazaxşina” xətti var idi.

- Elə indi də var (gülür).

- Siz Mehdi Hüseyninin iclasda ölməyini görmüsünüz?

- Yox, o iclasda yox idim, amma eşitmişdim.

- Əşrəf müəllim, şairsiz də. Məclislər, ziyafətlər, səhərə qədər uzanan siqaretli-içkili, tüstülü-sərxoş gecələr... Belə şəraitdə 88 yaşa gəlib çıxmaq möcüzədir. Onlardan uzaq durmusunuz, ya necə?

- Yox, lap qoynunda olmuşam. Siqareti hardasa on ildən çoxdur tərgitmişəm, 72 il siqaret çəkmişəm. Hərdən oğlumu danlayıram ki, çəkmə, deyir, 72 il də mən çəkim, tərgidərəm. Amma o birisi, deyim ki, həmişə ley-pey olub. Nə vaxt Sumqayıta kim gəlibsə, məni axtarıb-tapıb. Məsələn, “Azərbaycan gəncləri”ndə şeirlərim gedib, bir də gördüm Tofiq Bayram jurnalı götürüb gəlib.

- Onun da yeyib-içməklə arası yaxşı idi.

- Çox gözəl idi. Gördüm “Zapı” ilə gəlib. Mən buna yeyib-içmək verməliyəm. Gedib yeyib-içmişik. Təzədən oturdu “Zapı”ya, qayıdırdı Bakıya. Özü də ona “səyyar tabut” deyirdi.

- Tofiq Bayram haqqında bir lətifə də var. Deyəsən, Lənkərana gedib, həyətdə bir dəstə çolpanı görüb, qayıdıb ki, hara qaçırsınız, a səyyar zakuskalar?

- Hə, elə bir söhbət vardı. Sənə deyim ki, onun vaxtında “Ulduz” jurnalından bir dənə də zəif şeir keçə bilməzdi.

- Deməyim odur ki, bu yaşa qədər gəlib çıxmaq üçün idmanla məşğul olub-eləmisiniz?

- İdmanla bəli, məşğul olmuşam. Güləşçi olmuşam. İndinin özündə də idmanla məşğul oluram. Yerimdə uzanmıram, uzananda bir dualarımı edirəm, bir də idmanla məşğul oluram.

- Duada nə deyirsiniz?

- “Hər günün duası” adlı şeirim var. Demək olar elə o şeiri deyirəm:

Kasıb komam şah evidir,

Yoxsulun pənah evidir...

Sonra özüm, balalarım, xalqımız haqqında, vətənimiz haqqında dualar oxuyuram.

Əkrəm Əylisli 15 il kitabımı çap etmədi

- İki dəfə evlənmisiniz, eləmi?

- Bəli. Beş övladım var. O birindən uşaq olmadı. Dünyasını dəyişib.

- Əşrəf müəllim, bura neçənci mərtəbədir?

- Beş.

- Hər gün çıxıb gəzirsiniz?

- Hava yaxşı olanda çıxıb ən azından 3 km gəzirəm.

- Kimlərdən ötrü darıxırsınız?

- Feyzi Mustafayev üçün, Vaqif İbrahim üçün, Əli Kərim üçün, Məmməd Araz üçün darıxıram. Məmməd Arazla çox yaxın olmuşam.

- Əkrəm Əylisli ilə aranız necə olub?

- Cavanlıqda yaxın olmuşuq. O da Sumqayıta gəlib-gedirdi. “Yazıçı” nəşriyyatının rəhbəri olanda mənim orda kitabım çıxmalı idi. Əkrəm də kitabı ləngitdi, axırda özü işdən çıxdı, kitab çıxmadı.

- Əkrəm ləngidirdi?

- Hə... 15 il orda qaldı. Axırı Əkrəm “Yazıçı” nəşriyyatında işdən gedəndən sonra çıxdı.

- AYB-yə nə vaxt üzv olmusunuz?

- 1976-cı ildə üzv olmuşam.

- Dediniz 15 il yazmamısınız.

- Hə, 15 il küsdüm, heç nə yazmadım. Amma İmran Qasımovun vaxtında Sumqayıtdan ilk dəfə mən Yazıçılar Birliyinin üzvü olmuşam. Zəmanəti də Bəxtiyar Vahabzadə, Məmməd Araz, bir də Tofiq Bayram yazıb.

- Bəs kitabınız nə vaxt çıxıb?

- Kitabım 1972-ci ildə çıxıb, 1976-cı ildə üzv olmuşam.

- Nə qədər qonorar aldınız?

- 2 min manata yaxın qonorar aldım.

- Maaşınız nə qədər idi?

- Maaşım hardasa 120 manat idi.

- O 2 mini neylədiniz?

- Elə ora-bura xərclədim. Sonrakı kitabım da 1984-cü ildə çıxıb.

- Niyə belə gec çıxıb?

- O dövrdə həm kitabın çıxması çətin proses idi, həm də özüm az yazırdım.

- Sizin bir şeiriniz var: Sən məni nə üçün şair yaratdın?

- Şair belədir də, üzüyumşaq.

Şeirdə birinci həqiqət olmalıdır

- Hansı ehtiyacdan şeir yazdınız?

- İnan ki, mənəvi ehtiyacdan. Adam var ki, dərdlə içi dolur. Nəsə demək istəyirsən, zaman haqqında, insan haqqında. Məcbursan onu deməyə.

- Sualım bir az banal səslənə bilər: Deməsəniz olmaz?

- Olur e, onda da ürəyinə dərd olur, ölürsən də.

- Əli Kərim kimi.

- Ay sağ ol. Deyirsən, onda yaşayırsan da, ömrün də uzanır. Yazdığın şeir pis olanda əlbəttə təsir edir. Yaxşı olanda da... Elə bil kişi dünyaya övlad gətirib.

- Çox şeirinizi bəyənməyib cırıb atmısınız?

- Çoox. Xoşuma gəlməyən o qədər şeirim olub ki, cırıb atmışam.

- Sizcə şeirin meyarı nədir? Yaxşı şeiri pis şeirdən necə seçirsiniz?

- Mənim aləmimdə şeirdə birinci həqiqət olmalıdır. Həqiqəti deməlisən, sonra səmimiyyət olmalıdır. Sonra poetik nəfəs olmalıdır. Şair var ki, baxırsan bütün qayda-qanunlar yerindədir, oxuyursan, ləzzət eləmir, çünki poetik nəfəsi çatmır.

Eçmiədzində türk radiosunu tutub mahnıya qulaq asırdım

- Bədəni var, ruhu yoxdur.

- Ay sağ ol. Şeir var ki, bulaq kimi qaynaya-qaynaya gəlir, bir də var elə bil boru ilə çəkib gətirirsən. Bir də bədii vasitələrdən istifadə etməlisən, yəni şeir çılpaq olmamalıdır. Bədii ifadə vasitələri ilə şeiri geyindirməlisən. Çox adam çılpaq yazır, mənim özümdə də çılpaq şeirlər var.

- Siz belə deyirsiniz, amma ötən əsrin 40-cı illərində türk ədəbiyyatında Garip, yaxud I Yeni deyilən hərəkat olub. Hərəkatın Orhan Veli, Melik Cevdet Anday, Oktay Rıfat kimi üzvləri şeirdə bütün bədii ifadə vasitələrindən imtina ediblər. Bizim şairlər burda heca yazanda, onlar orda...

- Bədii ifadə vasitələri olmayanda şeir quru alınır, onda elə get danış də, söhbət elə. Şeirdə bədii ifadə vasitələri hökmən olmalıdır.

- Əşrəf müəllim, sizin bioqrafiyanızda maraqlı bir məqam var: Əsgərliyi Eçmiədzində keçmisiniz. Sovet dövründə Eçmiədzin necə bir yer idi? Erməni kilsəsinin mərkəzi kimi fəaliyyət göstərirdimi, yoxsa Sovetlərin dinə olan münasibəti ora da təsir etmişdi?

- Eçmiədzin Ağrı dağının ətəyində yerləşir. Mən tank polkunda xidmət etmişəm. Bizi bir dəfə kilsəni ziyarət etməyə aparmışdılar. Qapıda dayanan arvad dedi ki, daşdan öp, sonra gir içəri. Mən öpmədim. Bunu komandirə çatdırdılar. O da mənə 15 sutka həbs, hauptvaxtdır, nədir, ondan verdi. Üç dəfə mənə hauptvaxt veriblər, hərəsində 15-15. Amma soruş gör, orda bir dəqiqə yatmışammı? Maraqlı budur e. Birində tanka qarovul çəkməliydim, amma girib içində yatmışdım. Tankda da türk radiosunu tutub mahnıya qulaq asırdım. Sözləri yadımda qalıb.

Yeri-yeri gəlirəm,

Yaxamı düyməlirəm.

Aç qoynunu yer elə

Soyuq dəyib ölürəm.

Mənə ona görə 15 sutka vermişdilər. Yəni deməyim odur ki, haqlı yerə hauptvaxt cəzası verəndə də yatmamışam. Gətirirdilər hauptvaxtın rəisinin yanına, bığıburma bir kişi idi, mənə baxıb deyirdi, yerimiz yoxdu. Apar geri.

- Niyə belə edirdi?

- Bilmirəm. İndi də düşünürəm ki, bəlkə də o kişinin qanında türk qanı varmış. Axırda da bilirsən nə oldu? Deməli, qumbara atmaq yarışı keçirilirdi, bütün polkda 57 metrə qumbara ataraq birinci yerə çıxmışdım. “Krasnaya znamya” qəzetində haqqımda məqalə getmişdi.

- Orada sizdən başqa xidmət edən azərbaycanlılar var idi?

- Var idi. Əsgər yoldaşlarım var idi. Bu saat da görüşürük. İndi bir-bir itirirəm onları. Biri üç ay bundan qabaq rəhmətə gedib, biri də bir ay bundan qabaq.

- Hüzrlərinə gedə bilirsiniz, çətin olmur?

- Axırıncıya gedə bilməmişəm.

- Sizin yaş da elə yaşdır ki, bir-bir sağınızı-solunuzu itirirsiniz.

- Hə.

- Əsgərlikdən də tez qayıtmısınız, özü də orada hazırlaşıb ali məktəbə qəbul olmusunuz.

- Əsgərliyi bir il üç ay çəkdim. Elə orada hazırlaşdım. Amma onu da deyim, tarixdən məni bir erməni hazırlayırdı. Onun sayəsində bütün imtahanlardan beş aldım.

- Deməli, Eçmiədzində ermənilərlə münasibətləriniz yaxşı idi?

- Hər altıncı gün qonaq aparırdılar. Çox yaxşı münasibətlərimiz var idi. Hərbi hissənin ərzaq anbarının açarları məndə idi. Yaxınlıqda bir erməni yaşayırdı. Mənə tapşırmışdılar ki, o nə istəsə, ver. O evə həmişə günəbaxan yağı, kartof, soğan verirdim, o da komandirimə çaxır verirdi. Komandirim Şuşadan olan erməni Vardanyan idi, mənə həmişə yerli deyərdi. Mən hər səhər çaynikə çaxırdan doldurub gətirib qoyardım stolunun üstünə, “razvod”dan əvvəl gəlib iki stəkan içərdi, “Spasibo, Şəfiyev” deyib gedərdi. Evin sahibi bir gün mənə dedi, Əşrəf, yadigar olsun deyə gəl, sənə qabaqdan dörd dənə qızıl diş qoyum. Nə isə, düzəltdi, dedi sənin bu dişlərinə 25 il vaxt verirəm, 35 il getdi.

- Pulunu kim verdi?

- Özü elədi, müftə. Mən də o ailəni ərzaqla təmin edirdim.

Erməni qızının saçını kəsdim

- Əşrəf müəllim, bu cür söhbətlərdə görürsən ki, ermənilərlə çox səmimi münasibətlərimiz də olub. Siz iki xalqın gələcəyinə necə baxırsınız?

- Erməni-Azərbaycan məsələsində bizim düşmənimiz rusdur. Ermənilərin yaxşıları da var. Adamın Allahı var, gərək, düz deyəsən. Atam ermənilərin yerindən saman gətirirdi. Atamı tutdular, atla aparırlar, əl çəkmədim ki, mən də gedəcəm. Mənim də yeddi-səkkiz yaşım var. Üzəngidən yapışmışam. Milis əlimə qamçı ilə necə vurdusa, əlim qanadı, hələ də yeri qalır. Atamı Xocavəndə aparırdılar, kəndimizdən ora hardasa 12-13 km olardı. Mən də onların dalıyca düşüb getdim.

- Ermənilər apardılar?

- Yox, aparanlar Azərbaycan milisləri idi. O qədər yolu pay-piyada gedirdim, qaranlığa düşsəm də gedib şəhərə çatdım. Bir dəfə Xocavəndə olanda atam mənə milis idarəsini göstərmişdi. Gedib qapını döydüm. Rəis vaxtilə bizdə çox yeyib-içmişdi. Məni tanıdı. Tutdu əlimdən, düz apardı, “KPZ”yə. Atamı göstərib dedi, ara, oğlun gəlib. Sonra atamı buraxdı ki, gəl get. Sən demə atamı o tutdurubmuş. Amma mənə görə buraxdı. Ermənilərin belə işləri də vardı.

Səsi qısıb soruşuram, guya qonşu otaqdan Əşrəf müəllimin həyat yoldaşı eşitsə, dünya qopacaq.

- Əşrəf müəllim, bizdə Nəsimidən bəri, Vaqif, Şəhriyar və başqaları erməni qızına şeir yazıblar.

- Olub.

- Siz də olmusunuz ermənilərin içində.

- Olub.

- Sizdə belə şeir üçün səbəb yaranmayıb?

- Olub, olub.

- Aşiq olmusuz?

- Olub. Hətta mən evlənəndən sonra erməni qızı evimizə gəlib. Atası tutub gətirib ki, bunu da götür. O vaxt Fizulidə bir yerdə oxumuşduq. Məndən qabaqda otururdu. Başını döndərəndə saçları ilə yazdıqlarımı pozmuşdu.

- Nəylə yazırdınız ki?

- Çernillə.

- Hə, hə.

- Mən də götürüb saçlarını kəsdim, dedim ala. Abdulla müəllim vardı, fizika müəllimi, məni biabır elədi. Sonralar qız atasına deyib ki, mən Əşrəfi sevirəm. Atası da arsız-arsız qolundan tutub Sumqayıta gətirmişdi. Mən də izah elədim ki, evliyəm, getdilər.

- Siz onu sevmirdiniz?

- Yoox. Məni Eçmiədzinin özündə sevən erməni qızı olub. Cema. Dəlicəsinə sevirdi məni. Mən oxuyurdum, yaxşı səsim vardı, qarabağlıyam dana. Onlar da səsi olan adamlar üçün ölürlər. Mən oxuyurdum, o da vurulmuşdu mənə.

- Ona şeir yazmamışdınız?

- Yazmışdım. Dayan, yadıma salım... Bir yeri beləydi.

Çəkim keşiyini, a nazlı sona,

Sən də ürək açan nəğmələrinlə

Hər gün məni apar Azərbaycana.

İlanlar padşahını görmüşəm

- O da sizin üçün oxuyurmuş?

(Gülür).

- Olub elə. Dörd tərəfimiz erməni idi də. Gəldik, burda da ermənilər idi. Düzü gözəgəlimli idilər, amma qocaldılarsa, qaytar getsin. Azərbaycan qadınlarından başqası yalandır.

- Əşrəf müəllim, uşaqlığınızı tez-tez xatırlayırsınız?

- Hə, xatırlayıram.

- Bayaq da dediniz Şuşaya getmişdiniz, yəqin...

- Kəndimizə də getmişdik. Evdən heç nə qalmayıb. Eləcə yerinə baxdıq. Mən anadan olduğum yerə Ağbaşlı deyirdilər. Orda bir Qaya bulaq var idi. İndi mən sizə bir söz deyəcəm, onu ömrümdə bir-iki adama danışmışam. Babam deyərdi ki, oğlum, ilanların padşahı var. Həmişə Novruz bayramı olanda bu bulağı ziyarətə gəlir. Bulağın yanında da qoca çinar vardı, ocaq idi, budaqları parçalarla düyün-düyün idi. Elə deyirdim ki, gedim Qaya bulağın suyundan içim. Elə gözəl suyu vardı! Hərdən mənə deyirlər ki, sən o bulağın suyundan içmisən, ona görə belə çox yaşamısan. Getmişəm su içməyə. Əlimdə də balaca ağacım var. Bir də baxdım nov boyu ilan.

- Düzülüblər.

- Yox e, bir dənə ilan. Bütün novu tutub. Qabaq hissəsi nazikdir, getdikcə yekələnir. Nə qədər baxdım-baxdım, quyruğunu görmədim. Oturdum baxdım, dedim bunu vuracam, mümkün deyil, ağac daşa dəyəcək, bu da qalxacaq. Babam deyəndirsə, ilanların hamısı töküləcək üstümə. Özüm də ilana qəniməm ha. İlandan qorxmaram. Nə isə oturdum. Bu da başını qaldırdı mənə baxdı. Gördüm buynuzu var, Allaha and olsun. Bir az baxdım, gördüm, bığı var, buynuzlarının da axırında fərməş qotazı kimi qotaz sallanır. Gözəlliyinə heyran qalmışdım. Vurmalı deyil, vurasan... Su içə bilmədim.

- Siz onda yəqin babanızın dediyi kimi ilanların padşahını görmüsünüz.

- Hə. Dalın-dalın getdim, bir də baxdım, arxa uçurumdur, ayağımı bir addım da atsam, dərənin dibindəyəm. Ömrümdə öldürmədiyim yeganə ilan o olub.

- O dövrdə dolanışıq necə idi?

- Bizdə bir dənə çörək çatmırdı. Həmişə qatığımız, südümüz olurdu. Bir gün atamla dayım görürlər ki, bir erməni arabada buğda aparır. Arxadan sıçrayıb iki-üç kisə sallayırlar yerə.

- Ermənilər də o cür edirdilər?

- Edirdilər, bəs nağayrırdılar? Özü də müharibə vaxtı (İkinci Dünya müharibəsi-M.A.) onlarda çox böyük aclıq oldu. Bizim torpaqları gəlib əkirdilər, üçdə birini onlara verirdik. Bizim hətta bostanımızı da erməni Sərkis becərirdi.

- Əşrəf müəllim, barlı-bərəkətli ömrünüz olub. Beş övladınız, nəvələr... Yəqin ki, bu ömürdən razısınız.

- Min şükür. Amma bunlar elə-belə başa gəlmir. Bayaq dedim, çox az maaşla işləmişik. Beş uşaq da hamısı iki ildən bir dünyaya gəlib, elə bil ki, on ilə beş uşaq düşüb. Bunları saxlamaq da çətin idi. Böyüdükcə ölçüləri də dəyişirdi, təzə paltar almalısan. Özü də tək mənim idim işləyən. İnanırsan, elə vaxt olub dörd yerdə işləmişəm. Toyda tamadalıq eləmişəm, Sumqayıt Dövlət Universitetində fars dilindən dərs demişəm, əlavə fars dili dərnəkləri açıb orada işləmişəm. Bir də Mədəniyyət İşçiləri Həmkarlar Komitəsinin sədri olmuşam. Hətta “Ehtiyac” adlı şeirim də var:

Ən ağır dərdi də elnən təklərəm,

Mən eli hər şeydən üstün görmüşəm.

Hələ qabaqdadır görəcəklərim,

Hələ bu dünyada nə gün görmüşəm.

Hələ nəvələrin boyu qabaqda,

Tər-təzə güllərim gülçü gözləyir.

Hələ dörd oğlumun toyu qabaqda.

Hələ dörd gəlinim elçi gözləyir.

Mən gərək elimə xəbər yollayım,

Müqəddəs olanı atana lənət.

Bu yurdu, torpağı satana lənət.

Toyda tamadayam, vayda mollayam,

Ay məni qınayan, atana lənət.

Bax, uşaqları bu cür böyütmüşəm, dörd-beş yerdə işləyirdim, hələ onunla belə vurmağa da vaxt tapırdım.

- Əşrəf Şəfiyev kimi ömrünüzdən razısınız, bəs şair Əşrəf Veysəlli kimi taleyinizdən necə, razısınızmı?

- Yazdıqlarımdan razı deyiləm. Az yazmışam. Az işləyirəm, xüsusilə son vaxtlar lap az işləyirəm, gözüm imkan vermir. Çox pis şeydir. Yazmaq istəyirsən, yaza bilmirsən. Adam dəli olur.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev fevralın 13-də Münxendə “France 24” telekanalına müsahibə verib.

Müxbir: Salam, “France 24” kanalının flaqmanı olan “Üzbəüz” verilişinə xoş gəlmisiniz. Bu gün bizim qonağımız Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevdir. Çox sağ olun, cənab Prezident.

Prezident İlham Əliyev: Təşəkkür edirəm.

Müxbir: Avqustun 8-də Sizin, Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın və ABŞ Prezidenti Donald Trampın iştirakı ilə Ağ Evdə üçtərəfli görüş keçirildi. Azərbaycan ilə Ermənistan arasında münaqişəyə son qoymaq, nəqliyyat marşrutlarının açılması və münasibətlərin normallaşdırılması haqqında bəyannamə imzalandı. Tam sülhün və tam normallaşmanın tezliklə olacağını düşünürsünüzmü?

Prezident İlham Əliyev: Bəli, elə düşünürəm. Çünki bu tarixi sənədin Ağ Evdə Amerika Birləşmiş Ştatları Prezidentinin iştirakı ilə imzalanması o deməkdir ki, münaqişə bitib və biz daimi olacağına ümid etdiyimiz sülh dövrünə qədəm qoymuşuq. Yeri gəlmişkən, ABŞ Prezidenti Birgə Bəyannaməni də şahid qismində imzalamışdır. O vaxtdan bəri altı aydan çox müddət keçib və bizim Ermənistanla sərhəddə vəziyyət çox sakitdir. Artıq atəş açılmır, qurban vermirik, yaralananlar olmur. Azərbaycan birtərəfli qaydada Ermənistana malların tranziti üzərində olan məhdudiyyətləri aradan qaldırdı. Biz, həmçinin Ermənistana vacib neft məhsullarını təchiz etməyə başladıq və bununla da bizim ticari münasibətlərimiz başladı. Beləliklə, görə bilərik ki, artıq sülhə nail olunub. Yekun sülh sazişini imzalamaq üçün müəyyən formal xarakter daşıyan məsələlər var. Lakin qeyd etdiyiniz bəyannamə ilə yanaşı, hər iki ölkənin xarici işlər naziri Vaşinqtonda sülh sazişinin mətnini də parafladılar. Beləliklə, mənim üçün bu, artıq bitmiş işdir. Hesab edirəm ki, Ermənistanın Baş naziri də mənimlə eyni fikirdədir. Biz elə indi sülh şəraitində yaşamağı öyrənirik və bu, çox yaxşı bir hissdir.

Müxbir: Bu, çox yaxşı bir hissdir. Lakin tam normallaşma üçün nə çatışmır? Belə başa düşürəm ki, Azərbaycan üçün məsələ Ermənistanın Konstitusiyası və orada Qarabağa aid ərazi iddiaları ilə bağlı mətnlə əlaqədardır. Bu, Sizin üçün mütləq qırmızı xətt deməkdir? Bu dəyişməsə, normallaşma olmayacaq?

Prezident İlham Əliyev: Bəli, siz haqlısınız. Bu olmasa, sülh sazişi imzalanmayacaq. Mən normallaşmanı rəsmi sülh sazişindən ayırardım, çünki normallaşma artıq baş verir. Qeyd etdiyim kimi, müsbət məcrada inkişaf edən bütün hadisələr bunu göstərir. Lakin Ermənistanın Konstitusiyasında, - hansı ki, Qarabağın işğal altında olduğu dövrdə, uzun müddət bundan öncə qəbul olunmuşdur, - Ermənistanın İstiqlaliyyət Bəyannaməsinə istinad var. Orada da “qondarma Dağlıq Qarabağ və Ermənistan birləşməlidir” məzmunlu paraqraf var. Beləliklə, bu, Azərbaycana ərazi iddiasıdır. İkinci Qarabağ müharibəsinin bitməsindən sonra uzun illər ərzində bizim mövqeyimiz çox aydın olub. O dəyişilməlidir. Mən bildiyimə görə, Ermənistan referendum keçirməyi planlaşdırır. Bu olan kimi sülh sazişinin rəsmi imzalanmasına heç bir maneə qalmayacaq. Lakin yenə də vurğulamaq istəyirəm ki, Azərbaycan üçün sülh əldə olunub. Normallaşma prosesi uğurla irəliləyir və ümid edirəm ki, formal xarakter daşıyan bu hüquqi məsələlər tamamlanan kimi bizdə rəsmən sülh olacaq.

Müxbir: Bu il?

Prezident İlham Əliyev: Sözsüz ki.

Müxbir: Vitse-prezident Cey. Di. Vens hər iki ölkəyə səfər edib. Strateji tərəfdaşlıq münasibətləri elan edilib və bu tərəfdaşlıq çərçivəsində ABŞ indi Azərbaycana bütün növ silahları satacaq. Həmçinin TRIPP layihəsi, yaxud Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu var. Bu, Ermənistandan keçən və eksklavınız olan Naxçıvana gedən magistral yol və dəmir yoludur. Bu, sadəcə boş ümidlərdir, yoxsa həqiqətən baş verəcək və dinamikanı dəyişəcək?

Prezident İlham Əliyev: Məndə bunun baş verəcəyinə dair heç bir şübhə yoxdur. Bunun səbəblərindən biri də odur ki, Amerika Birləşmiş Ştatları bu prosesdə çox vacib rol oynayır. Azərbaycanın iki ərazisini Ermənistan ərazisindən birləşdirəcək və hətta Avropa qitəsinə qədər uzanacaq marşrut Prezident Trampın adını daşıyır. Bu, Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutudur. Düşünürəm ki, ABŞ Prezidentinin şəxsən öz üzərinə götürdüyü bu öhdəlik və ABŞ hökumətinin gündəliyi TRIPP-in inşa olunacağını göstərir. Bu, böyük məsafə deyil, cəmi 40 kilometrdən çoxdur. Yeri gəlmişkən, demək istərdim ki, hazırda Azərbaycanın paytaxtdan Ermənistan sərhədinədək inşa etməkdə olduğu dəmir yolu təxminən 400 kilometrdir. Üstəlik demək olar ki, 200 kilometrlik hissə bizim Naxçıvan eksklavında bərpa olunacaq. Beləliklə, bizim adlandırdığımız kimi, Zəngəzur dəhlizinin Ermənistan seqmenti çox qısadır. Əminəm ki, bu, həyata keçiriləcək.

Vitse-prezident Vensin səfəri ilə bağlı suala gəldikdə isə bəli, bu, çox mühüm bir səfər idi. Birləşmiş Ştatların Vitse-prezidentinin səfəri özlüyündə istənilən ölkə üçün əhəmiyyətlidir. Hazırkı vəziyyətdə bu, Birləşmiş Ştatlar və Azərbaycan hökumətləri arasında Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Xartiyanın imzalanması ilə əlamətdar oldu. Beləliklə, biz dünyanın ən güclü ölkəsinin rəsmi strateji tərəfdaşı olduq və bunu ölkəmiz üçün böyük uğur hesab edirik.

Bu Strateji Xartiya mətbuatda dərc olundu, o, müxtəlif bölmələrdən ibarətdir. Onlardan biri müdafiə məhsullarının satışı ilə bağlıdır, amma təkcə bu deyil. Buraya enerji, bağlantı, süni intellekt, investisiya və ticarət daxildir, həmçinin Azərbaycana silah tədarükü ilə bağlı bütün məhdudiyyətlər aradan qaldırılıb.

Müxbir: Ölkənizdə hərbi məhkəmənin Qarabağ bölgəsinin 13 şəxsinə ağır həbs cəzaları, o cümlədən keçmiş liderinə ömürlük həbs cəzası verməsinə dair qərarına toxunmaq istəyirəm. ABŞ Vitse-prezidentinin bu məsələ ilə bağlı danışdığı və bölgədə sülhə nail olunması məqsədilə Sizdən bəlkə də onları əfv etməyinizi istədiyi barədə məlumatlar var idi. O, bunu edibmi və Siz bunu edəcəksinizmi?

Prezident İlham Əliyev: Vitse-prezidentlə bir neçə saat davam edən görüş zamanı digər məsələlərlə yanaşı, bu məsələ də onun tərəfindən qaldırıldı və mən bu məsələ ilə bağlı Azərbaycanın mövqeyini ifadə etdim, vəssalam. Biz, əsasən, ikitərəfli əlaqələri, regional inkişafı, TRIPP və Ermənistanla rəsmi sülh perspektivlərini müzakirə etdik. Qeyd etdiyiniz bu insanlara gəldikdə isə, onlar bizim ərazimizdə, Ermənistan da daxil olmaqla bütün beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən tanınan suveren Azərbaycan dövlətinin ərazisində qanunsuz fəaliyyət göstərən separatçı rejimin liderləridir.

Bu insanlar uzun illər ərzində azərbaycanlılara və Azərbaycana qarşı törədilən bütün müharibə cinayətlərinin təşkilatçıları olublar və məsuliyyətə cəlb ediliblər. Onlar bizim həyata keçirdiyimiz hərbi əməliyyat nəticəsində Qarabağda saxlanılıb məsuliyyətə cəlb olunublar. Onlar vəkillərlə təmin ediliblər. Məhkəmə prosesi tamamilə şəffaf keçib. Onların cinayətləri şahid ifadələri, çoxsaylı ifadələrlə sübuta yetirilib, hər hansı qanun pozuntusundan söhbət gedə bilməz.

Müxbir: Cənab Prezident, bəs Siz bununla bağlı nə isə edə bilərsinizmi?

Prezident İlham Əliyev: Siz nəyi nəzərdə tutursunuz?

Müxbir: Yeni səhifə açıb onları əfv edə və ya buna bənzər nə isə bir jest edə bilərsiniz. Bu, Sizin səlahiyyətiniz daxilindədir.

Prezident İlham Əliyev: Bilirsiniz, bu insanlar bəşəriyyətə qarşı ağır cinayətlər törədiblər. İkinci Dünya müharibəsindən sonra Nürnberq məhkəmələrində ölüm hökmünə məhkum edilmiş bütün o nasist liderlərini təsəvvürünüzə gətirin ki, iki aydan sonra kimsə gəlib deyəcək, xahiş edirəm, onları azad edin.

Müxbir: Bu, Sizin üçün eyni şeydir?

Prezident İlham Əliyev: Bəli, tamamilə. Hətta daha da pisdir, daha da pisdir. Onların törətdiyi cinayət İkinci Dünya müharibəsi zamanı nasistlərin etdiklərindən daha pis idi.

Müxbir: Bəs, yeni səhifə açmaq baxımından, sonuncu müharibə nəticəsində Qarabağı tərk etmək məcburiyyətində qalan ermənilərə qarşı bir az mərhəmət hiss edirsinizmi?

Prezident İlham Əliyev: Bizim bu məsələ ilə bağlı mövqeyimiz çox aydın olub. Bizim Qarabağda yaşayan bütün ermənilərə vətəndaşlıq və ya iş icazəsi üçün müraciət etməyi təklif etdiyimiz dəfələrlə səsləndirilib, o cümlədən veb-saytda dərc olunub. Qarabağ ermənilərinin nümayəndələri ilə bir neçə dəfə görüşlərimiz oldu, lakin onlar Ermənistana getmək seçimini üstün tutdular. Bugünkü Ermənistan ərazisindən deportasiya edilmiş və etnik təmizləməyə məruz qalmış yüz minlərlə azərbaycanlımız var, lakin Ermənistan hökuməti onların geri qayıtması üçün heç vaxt heç bir təklif irəli sürməyib. Düşünürəm ki, bu məsələyə qarşılıqlı nöqteyi-nəzərindən yanaşmalıyıq. Qayıdış hüququ universal bir hüquqdur və əlbəttə ki, bizə belə bir müraciət olarsa, Azərbaycan bu hüquqa mütləq əməl edəcək. Lakin, eyni zamanda, 30 il Ermənistanla müharibə şəraitində olduğumuzu və 30 il ərzində onların ərazimizi işğal altında saxladığını nəzərə alsaq, Qərbi azərbaycanlılar adlandırdığımız yüz minlərlə azərbaycanlıya qarşı da eyni münasibəti gözləyirik ki, bugünkü Ermənistana qayıda bilsinlər.

Müxbir: Mən qısaca olaraq, Fransa ilə münasibətlərə keçmək istəyirəm. Əlaqələr, xüsusən də son müharibə zamanı çox pis olub. Siz Fransanı Yeni Kaledoniyada, Korsikada müstəmləkə ölkəsi olaraq, çox ağır sözlərlə tənqid etdiniz. Bir neçə ay əvvəl, Fransa vətəndaşı Teo Klerk azad edildi. Hazırda digər vətəndaşın məhkəməsi gedir. “Avropa Siyasi Birliyi”nin Zirvə Görüşü çərçivəsində Sizin Fransa Prezidenti ilə qısa görüşünüz oldu. Deyə bilərsinizmi, münasibətlər öz məcrasına qayıdıb və ya Azərbaycan ilə Fransa arasında hələ problemlər qalır?

Prezident İlham Əliyev: Bilirsiniz, Fransa ilə problemlərin kökü bizdən gəlmir. İkinci Qarabağ müharibəsindən əvvəl Fransa ilə çox yaxşı münasibətlərimiz var idi. Prezident Sarkozinin, Prezident Ollandın səfərləri olmuş, mənim Fransaya rəsmi səfərlərim həyata keçirilmişdir. Eyni zamanda, mən Prezident Makronun hakimiyyəti dövründə Fransaya səfər etmişəm. Bizim çox mehriban münasibətlərimiz olub, çox biznes fəaliyyəti aparılıb, 10-dan artıq qardaşlaşmış şəhərlərimiz olub. İkinci Qarabağ müharibəsi başlayan zaman biz ərazi bütövlüyümüzün bərpasına start verdik. Əfsuslar olsun ki, Fransanın mövqeyi heç cür anlaşılan deyildi. Çünki Fransa bir tərəfdən, ölkələrin ərazi bütövlüyünü müdafiə edir, - o, öz ərazi bütövlüyünü müdafiə etməyə səy göstərir, hazırda Danimarkanın, Ukraynanın ərazi bütövlüyünü müdafiə edir, - lakin əfsuslar olsun ki, onlar separatçıların tərəfini tutdular. Milli Assambleya və Senat separatçılara dəstək məqsədilə 10-dan artıq qətnamə qəbul edib və Ermənistanın özü tanımasa belə, sizin parlament hətta qondarma “Dağlıq Qarabağ”ı tanıyıb. Həmçinin hökumətlə münasibətlər gərgin idi. Lakin bir daha deyirəm, biz həmin gərginliyin mənbəyi olmamışıq. Biz, sadəcə öz suverenliyimizə hörmətlə yanaşmanı istəyirdik.

Müxbir: Axı, Siz çox ağır sözlərdən istifadə etdiniz…

Prezident İlham Əliyev: Bilirsiniz, ağır sözlərdən istifadəni mən başlamamışam. İstəyirəm tam əmin olasınız, Azərbaycanın atdığı addımlar yalnız cavab idi. Bizdə Fransa Prezidentinin və bir çox fransız rəsmilərinin, o cümlədən Senatınızın sədrinin, Milli Assambleyanızın sədrinin, tanınan şəxslərin dövlətimizi və şəxsən məni təhqir etmək üçün istifadə etdikləri ağır sözlərdən kataloqumuz var. Bundan əlavə, 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra və 2023-cü ildə antiterror əməliyyatından əvvəl xanım Pekres, cənab Barnye, cənab Retayyo kimi çox tanınan şəxslər, – bütün bu adlar auditoriyaya yaxşı məlumdur, – Qarabağa qeyri-qanuni səfərlər etmiş və separatçılara dəstək vermişlər. Bu, Azərbaycan dövlətçiliyinə açıq təhqir və tam hörmətsizlik əlaməti idi. Bizim tərəfimizdən deyilmiş sözlərin və ya atılmış addımların hamısı cavab olaraq baş vermişdir. Bəlkə də bu, ağır tərzdə olmuşdur. Ölçmək asan deyil. Lakin düşünürəm ki, bizim üçün vacib odur ki, qeyd etdiyiniz kimi, ötən ilin sonunda Prezident Makron ilə görüşüm oldu. Görüş çox müsbət keçdi və biz hər şeyi yenidən başlamaq razılığına gəldik. Biz buna hazırıq. Bizə hər hansı ölkə, o cümlədən Fransa ilə heç bir problem lazım deyil. Bir daha deyirəm, bu, bizim təşəbbüs deyildi, lakin indi düşünürəm ki, hər iki tərəf, xüsusən də Ermənistan ilə Azərbaycan arasında artıq əldə olunmuş sülhdən sonra normal münasibətlərə daha çox hazırdır.

Müxbir: Beləliklə, nəticə olaraq, biz yaxın gələcəkdə Fransa Prezidenti ilə Sizin görüşünüzü gözləyə bilərikmi?

Prezident İlham Əliyev: Bəli, birmənalı olaraq. Yeri gəlmişkən, Kopenhagendə görüşümüz çox dostcasına keçdi. Əlbəttə ki, görüş baş tutduqdan bir neçə ay sonra heyətlərimiz arasında xeyli təmaslar olub. Onlar müntəzəm olaraq əlaqədədirlər. Bir neçə görüş baş tutub. Bəli, bəzi məsələlər hələ də qalır. Prezident Makron və mən onların hər iki tərəfdən həll olunmasını qeyd etmişik. Lakin bir daha anlamaq vacibdir ki, bu hərəkət qarşılıqlı olmalıdır. İki suveren dövlət kimi biz bir-birimizə hörmət etməliyik, hüquq sistemlərimizə hörmətlə yanaşmalıyıq və bir-birimizin işlərinə qarışmalı deyilik. Əgər sizin sözdən istifadə etsəm, Kaledoniya və sairə məsələləri biz birinci ortaya atmadıq. Məhz Fransa Qarabağ kimi daxili məsələmizə müdaxilə etməyə başladı. Bu, nəinki həmin mövzuya, hətta siyasi gündəliyimizə də şamil edildi. Bir sözlə, buna son qoyulmalıdır. Düşünürəm ki, hər iki tərəf bunu necə etməyi bilir.

Müxbir: Prezident Əliyev, qonağımız olduğunuza görə çox sağ olun. “France-24” kanalında “Üzbəüz” verilişinə baxdığınıza görə hamınıza minnətdarıq.

Prezident İlham Əliyev: Sağ olun.