Tusidən müasir urbanizasiya modelinə: Qədim şəhərsalma ənənəsi ilə müasir “Ağıllı şəhər”lərin "görüş"ü

Bu gündən Azərbaycanda 13-cü Ümumdünya Şəhərsalma Forumu (World Urban Forum) öz işinə başladı. Heç şübhəsiz bu forum ölkəmiz üçün həm beynəlxalq nüfuz, həm də şəhərsalma sahəsində yeni əməkdaşlıq imkanları baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Bakı növbəti dəfə dünyanın diqqət mərkəzinə çevrilərək müasir infrastrukturu və inkişaf potensialını nümayiş etdirir. Eyni zamanda, işğaldan azad edilmiş ərazilərimizdə həyata keçirilən genişmiqyaslı tikinti-quruculuq işlərini, müasir infrastruktur və eko-tikinti yanaşmalarını, həmçinin “ağıllı şəhər” və “ağıllı kənd” layihələrini də beynəlxalq ictimaiyyətə təqdim etmək üçün gözəl fürsət qazanmışıq. Forum dayanıqlı inkişaf, yaşıl urbanizasiya və müasir şəhərsalma sahəsində yeni təcrübələrin paylaşılması baxımından da mühüm platformadır. WUF13-ün ölkəmizdə turzim, investisiya və əməkdaşlıq imkanları baxımından da boyük əhəmiyyəti var. Forumun Azərbaycanda keçirilməsi ölkənin qlobal tədbirlərə uğurla ev sahibliyi etdiyini bir daha göstərir.

Azərbaycan ərazisi qədim dövrlərdən şəhərsalma ənənələri ilə seçilmişdir. Tarixi şəhərlər əsasən ticarət yolları, su mənbələri və müdafiə imkanları nəzərə alınaraq salınırdı. Şamaxı, Gəncə, Şəki, Şuşa, Lənkəran, Naxçıvan və Bakı kimi şəhərlər əsrlərlə regionun iqtisadi və mədəni mərkəzləri olmuşdur. Orta əsr Azərbaycan şəhərlərində məhəllə sistemi, bazarlar, karvansaralar və ictimai meydanlar xüsusi plan üzrə qurulurdu. Şəhərlərin inkişafında təhlükəsizlik, su təminatı və insanların rahat yaşayışı əsas prinsiplərdən sayılırdı. Memarlıqda yerli iqlimə uyğunluq və təbii materiallardan istifadə mühüm yer tuturdu. Qədim şəhərlərimizdə yaşayış məkanları ilə ticarət və sənətkarlıq zonaları arasında balans qorunurdu. Şəhərsalmada sosial birlik və ictimai həyatın təşkili də vacib amillər hesab edilirdi. Azərbaycan şəhərləri yalnız yaşayış məkanı deyil, həm də elm, mədəniyyət və sənət mərkəzi kimi formalaşmışdı. Bu zəngin şəhərsalma ənənələri sonrakı dövrlərdə Azərbaycan mütəfəkkirlərinin əsərlərində də öz əksini tapıb. Məsələn, dahi mütəfəkkirimiz Nəsrəddin Tusinin ictimai və ideal cəmiyyət haqqında fikirləri hazırda da çox maraqlı və aktualdır.
Hələ əsrlər əvvəl böyük N.Tusi "Əxlaqi-Nasir" əsərində yazırdı ki, şəhərlər yalnız daş və binalardan ibarət deyil — şəhərin ruhunu ədalət, elm, harmoniya və insanlar arasında qarşılıqlı hörmət formalaşdırır.

Əxlaqi-Nasiri birbaşa şəhərsalma kitabı olmasa da, Nəsrəddin Tusi burada ideal cəmiyyət, dövlət idarəçiliyi və insanların birgə yaşayışı barədə fikirlər irəli sürərək şəhərsalma ilə bağlı mühüm prinsiplərə toxunur. Əsərdə əks olunan əsas şəhərsalma dəyərləri bunlardır:

1. İctimai harmoniya və nizam
Tusi hesab edirdi ki, şəhər insanların qarşılıqlı əməkdaşlığı üzərində qurulmalıdır. Şəhərin əsas məqsədi insanların təhlükəsiz, ədalətli və ahəngdar yaşamını təmin etməkdir.

2. Ədalətli idarəetmə
Şəhərin və dövlətin inkişafı üçün ədalətli rəhbərlik əsas şərt sayılır. Onun fikrincə, ədalət olmayan yerdə nə şəhər inkişaf edə bilər, nə də cəmiyyət sabit qala bilər.

3. İnsan mərkəzli yanaşma
Tusi şəhəri yalnız binalar toplusu kimi yox, insanların mənəvi və sosial inkişaf etdiyi məkan kimi görürdü. Bu baxımdan müasir “human-centered urbanism” anlayışına yaxın fikirlər mövcuddur.

4. İctimai məsuliyyət və qarşılıqlı yardım
Əsərdə insanlar arasında əmək bölgüsü və qarşılıqlı asılılıq vacib sayılır. Bu isə şəhərlərdə sosial inteqrasiya və ictimai həmrəyliyin önəmini göstərir.

5. Elm və təhsilin şəhərin inkişafındakı rolu
Tusi elmi inkişafın və maarifçiliyin cəmiyyətin tərəqqisinin əsas şərti olduğunu vurğulayırdı. Orta əsr islam şəhərlərində kitabxana, mədrəsə və elmi mərkəzlərin önəmi bu düşüncə ilə səsləşir.

6. Mənəvi dəyərlərə əsaslanan yaşayış
Şəhər yalnız iqtisadi mərkəz deyil, həm də əxlaqi kamilləşmə məkanı olmalıdır. İnsanların davranışı şəhərin keyfiyyətini müəyyən edən əsas amillərdən biri sayılırdı.

Bu ideyalar müəyyən mənada Platonun “ideal dövlət” anlayışı və Aristotelin insanın təhlükəsizliyi ilə yanaşı mənəvi inkişafını da təmin etmək üçün polis modeli ilə də səsləşir.

Beləliklə, bu böyük beynəlxalq forumun da əsas məqsədi məhz daha dayanıqlı, daha yaşana bilən və insan mərkəzli şəhərlərin qurulmasıdır.
Qoy Bakıdan başlayan bu müzakirələr dünyada daha sağlam, təhlükəsiz və ədalətli şəhərlərin yaranmasına töhfə versin. Azərbaycanımıza, Sumqayıt, Xırdalan və Bakı kimi şəhərlərimizin inkişafında uğurlar arzulayırıq.

Elnur Ağayev